چرا مقبره کلئوپاترا هرگز پیدا نشده است؟

کلئوپاترا یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های جهان باستان است؛ ملکه باهوش مصری با چشمان سرمه‌کشیده که از دو تن از مشهورترین مردان تاریخ روم، یعنی ژولیوس سزار و مارک آنتونی، صاحب فرزند شد. با وجود تمام دانسته‌ها درباره زندگی منحصربه‌فرد و مرگ تراژیک کلئوپاترا، تاکنون هیچ‌کس نتوانسته است آرامگاه ابدی او را پیدا کند.

طبق گزارش‌ها، کلئوپاترا پس از شکست خود و شریک رومی‌اش، مارک آنتونی، در نبرد آکتیوم در سال ۳۱ پیش از میلاد توسط اکتاویان، با دستان خودش به زندگی‌اش پایان داد. مارک آنتونی نیز زمانی که گمان کرد کلئوپاترای محبوبش کشته شده، با شمشیر خود دست به خودکشی زد. کلئوپاترا نیز به نوبه خود، مرگ را به تحقیرِ گردانده شدن در شهر رم به عنوان غنیمت جنگی ترجیح داد.

به گفته نویسندگان رومی باستان، کلئوپاترا و مارک آنتونی در مقبره اختصاصی کلئوپاترا در اسکندریه که در زمان مرگ‌شان همچنان در حال ساخت بود، در کنار هم دفن شدند. چالش پیش روی باستان‌شناسان این است که این شهر باستانی در سال ۳۶۵ میلادی بر اثر زلزله و سونامی فاجعه‌باری ویران شد و ویرانه‌های آن به زیر دریا رفت.

جین دریکات، استاد تاریخ باستان در دانشگاه گلاسکو می‌گوید: «پس از آن، تهاجم‌ها و اشغال‌های متعددی در اسکندریه رخ داد که منجر به تخریب بیشتر بناهای تاریخی شد؛ بنابراین در طول قرن‌ها اتفاقات زیادی در اسکندریه افتاده است. اصلاً تعجب‌آور نیست که یافتنِ بقایای شهر باستانی در زیر شهر مدرن امروزی تا این حد دشوار است.»

در دهه ۱۹۹۰، باستان‌شناسان زیر آب، محله سلطنتی غرق‌شده اسکندریه را دوباره کشف کردند؛ جایی که کلئوپاترا و دیگر اعضای خاندان بطلمیوسی، کاخ‌ها و معابد خود را بنا کرده بودند. اما با وجود دهه‌ها کاوش، هنوز هیچ نشانه‌ای از مقبره کلئوپاترا یافت نشده است. با وجود حفاری‌های باستان‌شناسیِ مستمر، آرامگاه این ملکه مشهور همچنان کشف‌نشده باقی مانده است.

منابع رومی باستان درباره کلئوپاترا چه می‌گویند؟

کلئوپاترا در سال ۶۹ پیش از میلاد متولد شد و در ۱۸ سالگی با عنوان ملکه کلئوپاترای هفتم بر تخت پادشاهی مصر نشست. او آخرین فرمانروای سلسله بطلمیوسی بود که پس از فتوحات اسکندر مقدونی بر مصر حکومت می‌کردند. در حالی که اطلاعات کمی درباره کلئوپاترا از منابع مصر باستان در دسترس است، او در روم موضوعِ شیفتگی و تحقیر بود؛ جایی که وی را به عنوان زنی اغواگر و فتنه‌انگیز بدنام می‌کردند که هم ژولیوس سزار و هم سردار او، مارک آنتونی را در دام‌های سیاسی خود گرفتار کرده بود.

دریکات، نویسنده کتاب «دختر کلئوپاترا» می‌گوید: «دلیل جذابیت بسیار زیاد کلئوپاترا این است که با توجه به زمان زندگی و حکمرانی‌اش و همچنین درگیری‌های او با سزار و آنتونی، از منظر تاریخ رومی بسیار خوب مستند شده است. ما درباره فرمانروایان پیشین بطلمیوسی بسیار کمتر می‌دانیم، اما اطلاعات نسبتاً زیادی از او در اختیار داریم.»

پلوتارک، که حدود ۱۵۰ سال پس از مرگ کلئوپاترا و مارک آنتونی روزهای پایانی زندگی آنان را روایت کرده، معتبرترین منبع باقی‌مانده درباره کلئوپاترا به شمار می‌رود. با این حال، دریکات معتقد است که باید به نوشته‌های هر مورخ رومی با احتیاط نگریست.

دریکات می‌گوید: «هیچ‌یک از متون رومی کاملاً قابل اعتماد نیستند، به این معنا که همه آن‌ها به دلایل مختلف از کلئوپاترا نفرت داشتند. او یک زن بود. او یک ملکه بود. او مصری بود. بیگانه‌هراسی و تعصب زیادی علیه مذهب مصری وجود داشت.»

در کتاب «زندگی آنتونی»، پلوتارک محل دقیق دفن کلئوپاترا و مارک آنتونی را مشخص نکرد، اما سرنخ‌هایی ارائه داد. او درباره مقبره کلئوپاترا نوشت که ملکه «آرامگاهی و بنایی بسیار بلند و زیبا ساخته بود که آن را در نزدیکی معبد ایسیس برپا کرده و با گرانبهاترین گنجینه‌های سلطنتی خود آراسته بود.»

پس از آن‌که نیروهای دریایی کلئوپاترا و مارک آنتونی در نبرد آکتیوم شکست خوردند، ملکه «برای پناه گرفتن به مقبره خود گریخت و درهای کشویی آن را که با پیچ‌ها و میله‌ها محکم شده بود فرو انداخت»، و سپس «پیام‌رسانانی نزد آنتونی فرستاد تا به او بگویند که مرده است.»

مارک آنتونی، که سخت آشفته شده بود، با شمشیر خود را زخمی کرد، اما زخم فوراً او را نکشت. هنگامی که فهمید کلئوپاترا هنوز زنده است، به خدمتکارانش دستور داد او را به مقبره ببرند. در آن‌جا، کلئوپاترا و ندیمه‌هایش با طناب‌ها پیکر مارک آنتونی را از پنجره طبقه دوم بالا کشیدند، در حالی که او از شدت خون‌ریزی در حال جان دادن بود.

اکتاویان خواسته کلئوپاترا را برای سوزاندن و دفن مارک آنتونی در مقبره‌اش محترم شمرد، اما قصد داشت خود او را زنده به روم ببرد. بنا بر افسانه‌ها، کلئوپاترا سپس نگهبانانش را با سبدی از انجیر که ماری سمی (افعی) در آن پنهان کرده بود فریب داد. با این حال، پلوتارک روایت دیگری مطرح می‌کند و می‌گوید او شیشه‌ای از زهر را در میان موهایش پنهان کرده بود.

پلوتارک درباره دفن کلئوپاترا نوشت: «سزار، هرچند از مرگ آن زن ناخشنود شده بود، روح بلند و شجاعت او را ستود؛ و فرمان داد که پیکرش در کنار پیکر آنتونی با شکوهی شاهانه و مجلل به خاک سپرده شود.»

به ‌طور مشابه، نویسنده رومی کاسیوس دیو - که یک قرن پس از پلوتارک می‌زیست - نوشت: «بدین ترتیب آنتونی و کلئوپاترا، که رنج‌های بسیاری برای مصریان و همچنین برای رومیان به بار آورده بودند، جنگیدند و به همان شیوه‌ای که شرح دادم جان باختند؛ و هر دو به یک شیوه مومیایی شده و در یک آرامگاه به خاک سپرده شدند.»

دریکات معتقد است دلایل خوبی وجود دارد که بتوان به گفته نویسندگان رومی باستان اعتماد کرد که کلئوپاترا و مارک آنتونی واقعاً در مقبره کلئوپاترا و در کنار یکدیگر دفن شده‌اند؛ مقبره‌ای که احتمالاً جایی در محله سلطنتی اسکندریه و در نزدیکی معبدی متعلق به ایسیس، الهه حامی کلئوپاترا، قرار داشته است.

او می‌گوید: «مرگ افراد مشهور بخش مهمی از تاریخ‌نگاری روم باستان است، زیرا قرار بوده درس‌هایی درباره این بدهد که چگونه باید و نباید رفتار کرد و چگونه باید یا نباید مرد. گاهی در متون باستانی اطلاعات دقیقی که ما امروز می‌خواهیم - مثل محل دقیق مقبره - ارائه نمی‌شود، چون همه کسانی که آن زمان این متون را می‌خواندند از آن آگاه بودند.»

جست‌وجو برای مقبره کلئوپاترا

اگر پلوتارک درست گفته باشد، پس کلئوپاترا و مارک آنتونی در سال ۳۱ پیش از میلاد در اسکندریه درگذشتند و در مقبره سلطنتی کلئوپاترا در کنار یکدیگر به خاک سپرده شدند. با این حال، دریکات می‌گوید هیچ توصیف دیگری از مقبره کلئوپاترا در اسکندریه یا گزارشی از بازدید مردم از آن در دست نیست.

سپس زلزله و سونامی عظیم سال ۳۶۵ میلادی رخ داد که برآورد می‌شود حدود ۵۰۰۰ نفر را در اسکندریه کشت و بندر بزرگ شهر، «پورتوس مگنا»، را به ‌طور کامل نابود کرد. در طول قرن‌ها، پیش‌روی آب دریا ویرانه‌های اسکندریه باستان را زیر لایه‌ای ضخیم از شن و حدود ۲۰ فوت آب مدفون کرد.

در سال ۱۹۹۲، باستان‌شناس زیر آب، فرانک گودیو، رهبری یک هیأت اکتشافی را برای نقشه‌برداری از بندر غرق‌شده اسکندریه با استفاده از بررسی‌های الکترونیکی و اسکن‌های مغناطیسی برعهده داشت. گودیو توانست محل بندرهای نظامی و اسکله‌های تجاری اسکندریه باستان، و همچنین «بندر سلطنتی» را شناسایی کند؛ جایی که کاخ‌ها و معابد بطلمیوسی در آن قرار داشتند. یکی از این معابد که در سال ۱۹۹۶ کاوش شد، به ایسیس اختصاص داشت و در نزدیکی یک کاخ واقع شده بود.

گودیو معتقد است که کلئوپاترا از این معبد ایسیس به‌ عنوان نیایشگاهی برای آیین شخصی خود، «نئا ایسیس-آفرودیت» یا «ایسیس نو»، استفاده می‌کرد. او در ویرانه‌های این معبد ۲۱ سکه نقره و برنز با نقش کلئوپاترا و پدرش بطلمیوس دوازدهم، به ‌علاوه ستون‌های گرانیتی ۲۵ فوتی، تندیس‌ها و قطعاتی از موزاییک کشف کرد.

از آن‌جا که پلوتارک نوشته بود مقبره کلئوپاترا در نزدیکی معبدی وقفِ ایسیس بوده، آیا ممکن است آرامگاه او نیز در همان حوالی باشد؟ گودیو در پاسخ ایمیلی گفت که متأسفانه «تا امروز هیچ مدرکی از آن مقبره در دست ندارم.» با این حال، او همچنان بر این باور است که مقبره کلئوپاترا جایی در شهر غرق‌شده اسکندریه قرار دارد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم روایت پلوتارک دقیق است و با واقعیت‌های تاریخی همخوانی دارد.»

آیا کلئوپاترا مقبره خود را پنهان کرده بود؟

کاتلین مارتینز، باستان‌شناس و وکیل اهل جمهوری دومینیکن، نظریه‌ای متفاوت درباره مقبره گمشده کلئوپاترا دارد. او معتقد است کلئوپاترا می‌ترسید نیروهای اکتاویان جسدش را بدزدند و آن را به رم ببرند؛ بنابراین تصمیم گرفت مقبره واقعی خود را در مکانی مخفی خارج از اسکندریه پنهان کند.

مارتینز طی ۲۰ سال گذشته در محوطه‌ای به نام «تاپوسیریس ماگنا» حفاری کرده است؛ بندری باستانی در مصر که در فاصله حدود ۳۰ مایلی غرب اسکندریه و در ساحل مدیترانه قرار دارد. باستان‌شناسان پیش‌تر این محل را پایگاهی کوچک می‌دانستند که حدود سال ۲۸۰ پیش از میلاد به دست بطلمیوس دوم فیلادلفوس ساخته شده بود، اما مارتینز معتقد است سرنخ‌هایی یافته که نشان می‌دهد این‌جا آرامگاه نهایی کلئوپاتراست.

مارتینز و تیمش در تاپوسیریس ماگنا لوحی از پی بنا کشف کردند که به زبان یونانی و خط هیروگلیف نوشته شده و نشان می‌دهد در آن‌جا معبدی وقفِ الهه ایسیس وجود داشته است. آن‌ها همچنین صدها سکه پیدا کردند که بسیاری از آن‌ها تصویر کلئوپاترا را دارند. با توجه به ارتباط کلئوپاترا با الهه ایسیس، آیا این موضوع می‌تواند تاپوسیریس ماگنا را به مکانی محتمل برای مقبره مخفی او تبدیل کند؟

اما دریکات که قانع نشده، می‌گوید: «معبدهای ایسیس در همه‌جا وجود دارند. یکی از نکاتی که در منابع باستانی بسیار برجسته است این است که وقتی کسی را شکست می‌دهید، با جسد او با احترام رفتار می‌کنید.» او معتقد نیست که کلئوپاترا نیازی داشته باشد جسد خود را از رومیان پنهان کند.

مارتینز از آن زمان کشفیات بیشتری را در تاپوسیریس ماگنا اعلام کرده است؛ ازجمله اتاق‌های زیرزمینی، اجساد مومیایی‌شده، هزاران شیء باستانی و تونلی به طول حدود ۴۳۰۰ فوت که این محوطه را به دریا متصل می‌کند، جایی که شواهدی از یک بندر غرق‌شده وجود دارد. با این حال، دریکات می‌گوید تیم او هنوز یافته‌های خود را به ‌طور رسمی منتشر نکرده‌اند، بنابراین مشخص نیست این کشفیات واقعاً به کلئوپاترا مربوط باشند یا نه.

مقبره کلئوپاترا تنها آرامگاه «گمشده» از دوران باستان نیست. هیچ‌یک از آرامگاه‌های پادشاهان و ملکه‌های سلسله بطلمیوسی در مصر پیدا نشده است و از روم باستان نیز تنها دو آرامگاه امپراتوری باقی مانده است: مقبره‌های آگوستوس (اکتاویان) و هادریان.

دریکات می‌گوید: «از میان تعداد زیادی امپراتور، فقط آرامگاه دو نفر باقی مانده است؛ بنابراین عجیب نیست که آرامگاه کلئوپاترا را هم در اختیار نداشته باشیم.»

منبع: خبرآنلاین