یافته های جدید تاریخ ۷۳۰۰ ساله تپه زاغه را کامل کرد

محوطه باستانی تپه زاغه در بخش جنوبی دشت قزوین و منطقه بوئین زهرا در شهر سگزآباد، یکی از تپه‌های باستانی ایران است که قدمت آن ۷۳۰۰ سال قبل بازمی‌گردد. تپه زاغه در بوئین‌زهرا، یکی از مهم‌ترین کانون‌های پژوهش‌های پیش از تاریخ در فلات مرکزی ایران است که اکنون بار دیگر در کانون توجه باستان‌شناسان قرار گرفته و آن‌ها به سرپرستی دکتر حسن فاضلی نشلی باستان شناس پیش از تاریخ ایران از ۱۰ روز قبل پروژه تعیین عرصه و حریم این محوطه بسیار ارزشمند پیش از تاریخ ایران را آغاز کرده‌اند.

تپه زاغه جایگاهی ویژه در تاریخ باستان‌شناسی ایران دارد و آنطور که دکتر حسن فاضلی نشلی، سرپرست تعیین عرضه و حریم این محوطه ارزشمند باستانی گفته است، این محوطه نخستین‌بار به‌عنوان یک پایگاه آموزشی توسط زنده‌یاد دکتر عزت‌الله نگهبان، پدر باستان‌شناسی نوین ایران انتخاب شد تا دانشجویان با روش‌های کاوش میدانی، مستندسازی و تحلیل داده‌های باستان‌شناسی آشنا شوند. 

سرپرست پروژه تعیین عرصه و حریم «تپه زاغه» گفت: در جریان این کاوش‌ها، یافته‌های کم‌نظیری از جمله قدیمی‌ترین معبد منقوش و پیکرک‌های انسانی و حیوانی به دست آمده که نقش مهمی در شناخت تحولات فرهنگی و تاریخ معماری در ایران دارند. 

وی افزود: تپه زاغه یکی از گسترده‌ترین کاوش‌های پیش از تاریخ در فلات مرکزی ایران را دارد و از نظر حجم کار با کاوش‌های مرحوم گریشمن در تپه سیلک برابری می‌کند. در این محوطه، قدیمی‌ترین معبد منقوش و حدود ۱۵۰۰ پیکرک به دست آمده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که از حدود ۵۳۰۰ پیش از میلاد تا ۴۳۰۰ پیش از میلاد، که به دوره چشمه‌علی و سیلک ۲ نیز معروف است، شاهد شکل‌گیری سکونتگاه‌های روستایی، معماری و حیات اجتماعی در این منطقه بوده‌ایم. خود من این دوره را دوره انتقالی مس و سنگ می‌نامم. 

فاضلی‌نشلی درباره ویژگی‌های معماری این محوطه گفت: در تپه زاغه، خانه‌هایی با مساحت ۴۰ تا ۹۰ متر مربع شناسایی شده و در کنار آن‌ها، فضاهای بزرگ‌تر و حتی بناهای آیینی مانند معبد وجود دارد که سیر تحول معماری در ایران را به‌خوبی نشان می‌دهد. این محوطه به ما نشان می‌دهد که انسان‌ها چگونه خانه می‌ساختند، دام‌ها را کجا نگهداری می‌کردند و چگونه ساختارهای روستایی شکل گرفته است. 

حسن فاضلی‌نشلی، با اشاره به اهمیت این محوطه افزود: تپه زاغه به شکل بسیار عمیقی با تاریخ باستان‌شناسی ایران پیوند خورده است. مرحوم دکتر نگهبان این محوطه را برای کاوش‌های آموزشی انتخاب کرد، زیرا تا آن زمان دانشجویان آشنایی کافی با روش‌های میدانی و تدوین گزارش‌های علمی نداشتند. ایشان تپه زاغه و گورستان سگزآباد در بوئین‌زهرا را به‌عنوان پایگاه آموزشی برگزید تا دانشجویان پس از کسب تجربه، در سایر محوطه‌ها فعالیت کنند. بسیاری از باستان‌شناسان برجسته، از جمله دکتر ملک شهمیرزادی که رساله دکترای خود را در دانشگاه پنسیلوانیا نوشت و حدود ۱۵۰۰ متر مربع از این محوطه را کاوش کرد، همچنین خانم دانشپور، مرحوم مستوفی و مرحوم صالحی، در اینجا آموزش دیدند و بعدها به جامعه علمی کشور و جهان معرفی شدند. 

به گفته این باستان‌شناس، تپه زاغه یکی از گسترده‌ترین کاوش‌های پیش از تاریخ در فلات مرکزی ایران را به خود اختصاص داده و از این نظر با کاوش‌های مرحوم گریشمن در تپه سیلک برابری می‌کند. در این محوطه، قدیمی‌ترین معبد منقوش و حدود ۱۵۰۰ پیکرک کشف شده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که چگونه انسان‌ها در حدود ۵۳۰۰ پیش از میلاد شروع به ساخت خانه و شکل‌دهی به زندگی روستایی کردند. خانه‌هایی با مساحت ۴۰ تا ۹۰ متر مربع و بناهای بزرگ‌تر و حتی فضاهای مذهبی مانند معبد منقوش، سیر تحول معماری در ایران را دراین محوطه باستانی به خوبی نشان می‌دهد. 

فاضلی‌نشلی درباره وضعیت کنونی این محوطه نیز گفت: متأسفانه تپه زاغه در سال‌های گذشته با مشکلاتی مواجه بوده است. معبد منقوشی که دکتر نگهبان معرفی کرده بود از بین رفته و حتی تیرهای برق از میان این محوطه عبور کرده‌اند. همچنین عرصه و حریم آن مشخص نبود. به همین دلیل، وزارت میراث فرهنگی مأموریت تعیین عرصه و حریم را به ما واگذار کرد و حدود ۱۰ روز است که در این منطقه مستقر شده‌ایم. 

وی درباره نتایج اولیه این پروژه توضیح داد: براساس بررسی‌های انجام شده و با توجه به حدود ۲۰ ترانشه ایجاد شده در تپه زاغه، برآورد اولیه نشان می‌دهد که وسعت تپه زاغه حدود ۸ هکتار است که احتمالاً افزایش نیز خواهد داشت. بخش زیادی از این محوطه، تا عمق بیش از ۴.۵ متر زیر رسوبات مدفون شده و در برخی نقاط با کاوش‌های صورت گرفته به لایه‌های فرهنگی در عمق زمین دست یافته‌ایم. 

این باستان‌شناس در ادامه با اشاره به یافته‌های محیط‌زیستی افزود: بررسی‌های صورت گرفته ما را با شواهدی از یک رویداد اقلیمی بزرگ در حدود۷۳۰۰ سال پیش مواجه کرد که به سردی و خشکی شدید منجر شده است. این پدیده در محوطه‌هایی مانند تپه سیلک، تپه ابراهیم‌آباد و تپه معین‌آباد نیز دیده می‌شود و به متروک شدن این سکونتگاه‌ها انجامیده است. در تپه زاغه نیز شواهدی از سیلاب‌های شدید و تنش‌های محیط زیستی به دست آمده است که نشان‌دهنده فروپاشی برخی جوامع پیش از تاریخ ایران در این محوطه باستانی است. 

فاضلی نشلی در پاسخ به این سوال ایلنا که آیا گورستان هم در این محوطه باستانی یافت شده است؟ افزود: خیر تاکنون گورستانی یافت نشده است اما بررسی‌های باستان شناختی نشان داده است که ساکنان این تپه باستانی در بیش از ۷ هزار سال قبل مردگان خود را در حیاط خانه‌هایشان دفن می‌کردند و سنگ‌های قیمتی نظیر عقیق و… را در گورهای آن‌ها قرار می‌دادند و شیوه دیگر تدفین آن‌ها به آتش سپاری مردگان و ریختن خاکستر آن‌ها در کوزه و دفن کوزه‌ها در زمین بود. 

سرپرست هیات تعیین عرصه و حریم تپه زاغه درباره بررسی‌های اولیه این محوطه باستانی افزود: به‌طور کلی، محوطه‌های هزاره پنجم در فلات مرکزی معمولاً بین ۲ تا ۵ هکتار وسعت دارند، اما بررسی‌های ما نشان می‌دهد که تپه زاغه بسیار گسترده‌تر است. با ایجاد حدود ۲۰ ترانشه، شواهدی به دست آمده که نشان می‌دهد این محوطه دست‌کم ۸ هکتار وسعت دارد و احتمال افزایش این رقم نیز وجود دارد. بخش زیادی از این محوطه، تا عمق بیش از ۴.۵ متر زیر رسوبات مدفون شده و در برخی نقاط در عمق ۱.۵ تا بیش از ۴ متر به لایه‌های فرهنگی رسیده‌ایم. 

او تأکید کرد: برای درک بهتر این تحولات، باید نمونه‌های ذغال و استخوان‌های به دست آمده را با روش‌های علمی مانند کربن ۱۴ بررسی کنیم تا میزان تاب‌آوری جوامع انسانی در برابر تغییرات اقلیمی اتفاق افتاده در آن هزاره‌ها مشخص شود. پیش از این، چنین مطالعات دقیقی در این محوطه انجام نشده بود. 

فاضلی‌نشلی درباره اهمیت فرهنگی محوطه باستانی تپه زاغه سگزآباد گفت: تپه زاغه با قدمتی حدود ۷۳۰۰ سال، یکی از کهن‌ترین مراکز شکل‌گیری نظام‌های اجتماعی و حتی سیستم حسابداری اولیه در فلات مرکزی ایران است. تعداد زیادی توکن و پیکرک‌های الهه مادر در اینجا کشف شده و به نظر می‌رسد معبد منقوش این محوطه کارکردی آیینی داشته است. به نظر می‌رسد زنان باردار در هزاره پنجم قبل از میلاد به این معبد رفته‌اند و فرزندان خود را در یک مکان مقدس به دنیا آورده اند. همچنین سفال‌های دوره چشمه‌علی که از زیباترین نمونه‌های آغاز هنر در ایران هستند، در این محوطه یافت شده است. 

سرپرست پروژه تعیین عرصه و حریم تپه زاغه در بخش جنوبی دشت قزوین اعلام کرد: در ۵ هزار سال قبل از میلاد، یعنی ۷۲۰۰ سال پیش پدیده بزرگ اقلیمی در مقیاس جهانی به نام پدیده اقلیم ۷.۲ رخ داد که باعث متروک شدن همیشگی تپه سیلک در ۷ هزار سال پیش شد. تپه ابراهیم آباد در دشت قزوین و تپه معین آباد در دشت ورامین همه به همین دلیل دچار فروپاشی شدند. تپه زاغه نیز در ۵ هزار قبل از میلاد براساس کاوش‌های قبلی متروک شده بود و چندصد سال بعد دوباره زندگی در آن جریان می‌یابد و بار دیگر در ۴۳۰۰ قبل از میلاد دوباره متروک می‌شود. 

او افزود: نهشت‌های رسوبی موجود در تپه زاغه نشان دهنده وقوع سیلاب‌های شدید در اطراف این تپه باستانی است که نشان دهنده تنش محیط زیستی شدیدی است که فلات ایران در آن مقطع زمانی با آن روبرو شده و تپه زاغه را دچار فروپاشی کرده است. بسیاری از روستاهای پیش از تاریخ فلات ایران هم همانزمان متروک شده‌اند. 

به گفته دکتر فاضلی نشلی، با پایان مطالعات جدید در تپه زاغه و تحلیل سطح پیچیدگی‌های فرهنگی و برآوردهای جمعیتی این محوطه باستانی بسیاری از مسایل مرتبط با این تپه باید دوباره واکاوی شود. 

این باستان‌شناس با اعلام این که پروژه تعیین عرصه و حریم تپه زاغه تا هفته آینده نهایی خواهد شد، افزود: این محوطه نسبت به بسیاری از سایت‌های دیگر آسیب کمتری دیده است و حفاری غیرمجاز در آن صورت نگرفته است. اما فعالیت‌های کشاورزی و عبور تأسیسات برق از مهم‌ترین تهدیدهای آن است که نیازمند تملک و حفاظت جدی است. 

مدیر گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران اعلام کرد: با تکمیل پروژه عرصه و حریم تپه زاغه قرار است این محوطه تبدیل به یک پارک‌موزه باستان‌شناسی شود.

منبع: ایلنا