تصاویر| شهری پنهان در دل خاک؛ پردهبرداری از رازهای «قدبرا» الیگودرز
با آغاز نخستین کاوش روشمند در محوطه باستانی قدبرا پس از ۳۳ سال، لایههای پنهان یک معماری دستکند در حاشیه غربی الیگودرز در حال آشکار شدن است، مجموعهای رازآلود که شواهد آن به اواخر دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی بازمیگردد.
محوطه باستانی قدبرا در حاشیه غربی شهر الیگودرز پس از ۳۳ سال انتظار، سرانجام شاهد آغاز نخستین کاوش روشمند باستانشناسی شد، کاوشی که با هدف خواناسازی ساختار معماری دستکند و شناسایی ابعاد تاریخی این مجموعه در دستور کار قرار گرفته است.
این محوطه که در میان زمینهای کشاورزی قرار دارد، سالها زیر لایههای خاک و رسوبات پنهان مانده بود و اکنون با ورود تیمهای باستانشناسی، رازهای نهفته آن به تدریج در حال آشکار شدن است.
بررسیهای اولیه نشان میدهد قدبرا نمونهای از معماری دستکند است؛ سازههایی که بدون استفاده از مصالح ساختمانی و تنها با بهرهگیری از بستر طبیعی شکل گرفتهاند.
این نوع معماری که پاسخی هوشمندانه به شرایط اقلیمی بهویژه سرمای شرق لرستان به شمار میرود، از نظر ساختار و کارکرد با برخی شهرهای زیرزمینی ایران قابل مقایسه می باشد.
در جریان کاوشهای انجامشده تاکنون، مجموعهای از دالانها و دهانه ۲ اتاق شناسایی و خواناسازی شده و نشانههایی از گستردگی بیشتر این محوطه به دست آمده که این موضوع ادامه کاوش در فازهای بعدی را ضروری کرده است.
با وجود آسیبهایی که طی سالهای گذشته بر اثر کشت و کار غیرمجاز و خاکبرداریهای بیرویه به این محوطه وارد شده و ارتفاع تپه را کاهش داده است، اما در عمق زمین همچنان شواهدی از مهندسی دقیق و پیشرفته نیاکان باقی مانده است.
از مهمترین یافتههای این کاوش میتوان به سفالینههایی اشاره کرد که به عنوان شناسنامه این مجموعه شناخته میشوند و نشان میدهند این فضا از اواخر دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی مورد استفاده بوده است.
کارشناسان معتقدند محوطه قدبرا با توجه به ویژگیهای منحصربهفرد خود، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک سایتموزه دارد و میتواند به عنوان یکی از جاذبههای مهم تاریخی و گردشگری منطقه معرفی شود.
هدف از اجرای فاز نخست این کاوش، حفاظت و شناسایی بخشهای مختلف این سازه دستکند عنوان شده و در مراحل بعدی، تخلیه و خواناسازی کامل دالانها برای درک بهتر کاربری این مجموعه در دستور کار قرار دارد.
محوطه باستانی قدبرا که سال ۱۳۷۲ شناسایی و در سالهای بعد ثبت و تعیین حریم شده است، اکنون با آغاز کاوشهای علمی، به عنوان میراثی ارزشمند از دل خاک بیرون آمده تا بخشی از توان مهندسی و شیوههای زیست نیاکان ایرانی را روایت کند.
آغاز نخستین کاوش روشمند در محوطه باستانی قدبرا پس از ۳۳ سال انتظار
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان از آغاز نخستین کاوش علمی و روشمند در محوطه باستانی قدبرا در حاشیه غربی الیگودرز از زمان شناسایی این اثر خبر می دهد و می گوید: پس از ۳۳ سال انتظار، اولین کاوش روشمند برای کشف معماری دستکند محوطه قدبرا انجام شد.
عطا حسنپور گفت: این محوطه در حاشیه غربی شهر الیگودرز و محدوده زمینهای کشاورزی قرار دارد که طی سالها، لایههای خاک و رسوبات، آثار تاریخی را در خود پنهان کرده بودند
وی با بیان اینکه این گونه معماری، پاسخ هوشمندانه بشر به اقلیم سرد شرق لرستان است اظهار داشت: این محوطه پس از سه دهه از زمان شناسایی، اکنون زیر نظر باستانشناسان مورد کاوش قرار گرفته است.
حسنپور با اشاره به ویژگیهای معماری این مجموعه گفت: در این محوطه با معماری صخرهای و دستکند که گونه خاصی از معماری است و اخیرا مورد توجه جوامع علمی باستانشناسی و معماری قرار گرفته، سازههایی وجود دارد که بدون مصالح ساختمانی و با بهرهگیری از بستر طبیعی، در لایههای رسوبی ایجاد شدهاند.
وی این ساختار را از نظر شیوه و کارکرد مشابه برخی شهرهای زیرزمینی همچون سامن در همدان و نوشآباد در کاشان دانست.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان همچنین درباره یافتههای اولیه این کاوش گفت: سفالینههای کشفشده نشان میدهد این مجموعه پنهان از اواخر دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی مورد استفاده بوده است.
حسنپور اعلام کرد: این دومین تجربه کاوش معماری دستکند در استان لرستان پس از محوطه کوی کیوان ازنا است و قدبرا ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک سایتموزه دارد.
لرستان به عنوان یکی از مهمترین خاستگاههای تمدنی غرب ایران، از دیرباز محل شکلگیری و تداوم استقرارهای انسانی بوده و شواهد باستانشناسی آن، قدمت سکونت در این منطقه را به هزارههای پیش از تاریخ میرساند.
موقعیت جغرافیایی خاص، وجود درههای حاصلخیز و دسترسی به منابع آب، سبب شده این استان در ادوار مختلف دورههای پیش از تاریخ تا اسلامی، همواره یکی از کانونهای مهم زیست و فرهنگ در زاگرس مرکزی باشد.
از جمله آثار شاخص لرستان میتوان به محوطه و غارهای پیش از تاریخ، آثار دورههای ایلامی، اشکانی و ساسانی و همچنین معماریهای صخرهای و دستکند اشاره کرد که در نقاط مختلف استان پراکندهاند.
این آثار در کنار محوطههای تاریخی شناختهشده، لرستان را به یکی از مناطق مهم در مطالعات باستانشناسی ایران تبدیل کرده و ظرفیت بالایی برای شناخت الگوهای سکونت، معماری و شیوههای زیست جوامع کهن فراهم آورده است.
در این راستا خرمآباد مرکز استان به عنوان یکی از کهنترین زیستگاههای انسانی در فلات ایران، با پیشینهای که بر اساس شواهد باستانشناسی تا حدود ۶۳ هزار سال قدمت آن تخمین زده میشود، در سالهای اخیر به دلیل جایگاه ویژه در مطالعات پیش از تاریخ و کشفیات مهمی همچون محوطهها و غارهای باستانی، مورد توجه محافل علمی داخلی و بینالمللی قرار گرفته است.
ثبت جهانی محوطه های پیش از باستان این شهر در فهرست میراث فرهنگی یونسکو، نه تنها بر اهمیت تاریخی و تمدنی آن تاکید دارد، بلکه خرمآباد را به عنوان یکی از مهمترین مراکز شکلگیری و تداوم حضور انسان در زاگرس مرکزی به جهان معرفی و جایگاه آن را در نقشه میراث جهانی تثبیت کرد.
منبع: ایرنا
