این بناهای باستانی 7 هزارسال قبل از اهرام مصر ساخته شدند
گوبکلیتپه در جنوبشرقی ترکیه یکی از شگفتانگیزترین محوطههای باستانشناسی جهان است؛ مجموعهای که قدمت آن به حدود ۱۱۶۰۰ سال پیش بازمیگردد و هزاران سال پیش از بناهای سنگی مشهور جهان، مانند استونهنج و اهرام مصر، ساخته شده است. ستونهای عظیم منقوش و سازههای پیچیده این محوطه مدتها باستانشناسان را با یک پرسش اساسی روبهرو کردهاند: انسانهای عصر نوسنگی چرا و چگونه چنین مجموعه عظیمی را ساختند؟
فرادید| برای سالها گوبکلیتپه عمدتاً بهعنوان یک مرکز آیینی و مذهبی در نظر گرفته میشد؛ مکانی که شکارچیگردآورندگان از نقاط مختلف در آن گرد هم میآمدند تا مراسمی خاص برگزار کنند. اما کاوشهای تازه تصویر پیچیدهتری ارائه میکنند. شواهد جدید نشان میدهند که دستکم در دورهای از تاریخ این محوطه، انسانها نه فقط برای برگزاری آیینها، بلکه برای زندگی روزمره نیز در آنجا ساکن بودهاند؛ یافتهای که میتواند برداشتهای پیشین درباره ماهیت و کارکرد گوبکلیتپه را تغییر دهد.
به گزارش فرادید؛ گوبکلیتپه یک محوطه باستانشناسی کوهستانی در جنوبشرقی ترکیه است که مجموعهای از سازههای یادمانی عظیم را در خود جای داده است. ستونهای سنگی این مجموعه گاه به ارتفاع ۵٫۵ متر میرسند و بسیاری از آنها با نقشهایی پیچیده و هنرمندانه تزئین شدهاند.
برای تصور ابعاد و اهمیت آن میتوان گوبکلیتپه را با استونهنج مقایسه کرد؛ با این تفاوت که گوبکلیتپه هم بسیار بزرگتر و پرجزئیاتتر است و هم حدود چند هزار سال قدیمیتر.
این مجموعه در چندین مرحله و در فاصله حدود ۹۶۰۰ تا ۸۲۰۰ پیش از میلاد ساخته و توسعه یافته است. این تاریخ به دورانی بازمیگردد که جهان تازه از آخرین عصر یخبندان خارج شده بود و کشاورزی نیز در برخی نقاط جهان هنوز در مراحل ابتدایی شکلگیری قرار داشت.
به همین دلیل، گوبکلیتپه برای باستانشناسان اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد جوامع انسانی در زمانی بسیار زودتر از آنچه پیشتر تصور میشد، توانایی سازماندهی نیروی انسانی، ساخت بناهای عظیم و ایجاد فضاهای پیچیده اجتماعی و آیینی را پیدا کرده بودند.
کاوشهای جدید در گوبکلیتپه
بخشی از کاوشهای جدید بر محدودهای به وسعت حدود ۸۰ در ۷۰ متر متمرکز شده است؛ منطقهای که فاصله چندانی با سازههای عظیم و مشهور گوبکلیتپه ندارد، اما تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
نتایج کاوش در این بخش، وجهی کاملاً متفاوت از محوطه را آشکار کرده است؛ وجهی که بیشتر به زندگی روزمره و سکونت شباهت دارد تا فعالیتهای صرفاً آیینی.
بررسیهای سطحی و مطالعات ژئومغناطیسی نشان داده بودند که در این قسمت احتمالاً چندین بنای عمومی بزرگ و چهارگوش وجود داشته است.
نجمـی کارول، استاد دانشگاه و هماهنگکننده پروژه «تپههای سنگی»، توضیح داده است که ساختار داخلی بناهایی که در کاوشهای جدید کشف شدهاند، نشان میدهد آنها احتمالاً در مرحله دوم استقرار در این محوطه، یعنی حدود اوایل هزاره نهم پیش از میلاد، بهعنوان محل سکونت مورد استفاده قرار میگرفتند.
این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد گوبکلیتپه احتمالاً فقط مجموعهای دورافتاده برای برگزاری مراسم مذهبی نبوده است.
گوبکلیتپه برای چه ساخته شده بود؟
این کشف، نظریه اولیه درباره گوبکلیتپه را که آن را یک مجموعه کاملاً آیینی و غیرمسکونی میدانست، با چالش جدی روبهرو میکند.
در دهههای گذشته، باستانشناسان شواهد نسبتاً محدودی از گیاهان و حیوانات اهلیشده و همچنین سفال در این محوطه پیدا کرده بودند. همین موضوع باعث شده بود برخی پژوهشگران تصور کنند سازندگان گوبکلیتپه هنوز شکارچیگردآورنده بودهاند و به مرحله استقرار کشاورزی نرسیده بودند.
کلاوس اشمیت، باستانشناسی که نخستین کاوشهای جدی گوبکلیتپه را در دهه ۱۹۹۰ آغاز کرد، بهشدت از این دیدگاه دفاع میکرد که گوبکلیتپه اساساً یک مجموعه آیینی بوده است.
از نظر او، شکارچیگردآورندگان این مجموعه را برای برگزاری مراسم و فعالیتهای آیینی ساخته و نگهداری میکردند. حتی این سازماندهی اجتماعی گسترده برای ساخت بناهای عظیم میتوانست یکی از عواملی باشد که به شکلگیری انقلاب کشاورزی و ظهور سکونتگاههای پیچیده کمک کرد.
اما در سالهای اخیر این نظریه مورد بازنگری و نقد قرار گرفته است. یافتههای جدید نیز به شواهدی اضافه شدهاند که نشان میدهند گوبکلیتپه احتمالاً در دورههایی محل زندگی انسانها بوده است، نه صرفاً مکانی برای گردهماییهای آیینی.
این موضوع البته لزوماً به معنای کنار گذاشتن نقش مذهبی و آیینی گوبکلیتپه نیست. ممکن است این محوطه همزمان کارکردهای مختلفی داشته باشد و زندگی روزمره، فعالیتهای اجتماعی و آیینهای مذهبی در کنار یکدیگر در آن جریان داشته باشند.
اگر شواهد مربوط به سکونت در گوبکلیتپه تأیید و گستردهتر شود، این محوطه ممکن است بیش از آنکه یک «معبد نخستین» باشد، نمونهای از یک مرکز چندمنظوره پیچیده باشد؛ جایی که آیین، سکونت، گردهمایی اجتماعی و سازماندهی اقتصادی در کنار یکدیگر شکل گرفته بودند.
