پنج «کوزۀ گنج» که در سالهای اخیر در نقاط مختلف جهان کشف شدهاند
ارزش واقعی این نوع کشفیات فقط در تعداد یا جنس سکههای داخل کوزهها نیست. واقعیت این است که برای باستانشناسان حتی خود ظرف، محل دفن، ترتیب قرار گرفتن سکهها و رابطه آنها با معماری اطراف نیز بخشی از «سند تاریخی» محسوب میشوند و میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره یک دوره تاریخی خاص ارائه دهند.
فرادید| کشف یک کوزه قدیمی در جریان حفاریهای باستانشناسی همیشه به معنای یافتن یک ظرف سفالی معمولی نیست. گاهی درون همین ظروف ساده، ثروتی پنهان شده که صدها یا حتی هزاران سال زیر خاک باقی مانده است؛ مجموعههایی از سکه که نهتنها از نظر ارزش مادی اهمیت دارند، بلکه اطلاعاتی کمنظیر درباره اقتصاد، تجارت، جنگ، ناامنی و زندگی روزمره جوامع گذشته در اختیار باستانشناسان میگذارند. در سالهای اخیر، چند کشف چشمگیر از این جنس در خاورمیانه و اروپا اتفاق افتادهاند.
به گزارش فرادید؛ در فهرست زیر پنج کشف باستانشناسی جذاب را انتخاب کردهایم که بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ انجام شدهاند و در آنها سکههای قدیمی درون کوزه، خمره یا ظرف سفالی قرار داشتند.
۱. ۱۲۹۰ سکه رومی با یک قطعه پوست گاو؛ سوئیس
در سپتامبر ۲۰۲۱، دانیل لودین، باستانشناس آماتور، در نزدیکی قلعه وایلدنشتاین در منطقه بوبندورف سوئیس با سیگنال قدرتمندی از دستگاه فلزیابش مواجه شد. چند سکه و قطعات سفال نخستین نشانهها بودند، اما بررسی بیشتر نشان داد که زیر خاک یک کوزه سفالی بزرگ قرار دارد. باستانشناسان پس از انتقال آن به آزمایشگاه، در مجموع ۱۲۹۰ سکه رومی را درون ظرف شناسایی کردند. همه این سکهها متعلق به دوره فرمانروایی کنستانتین بزرگ، یعنی حدود ۳۰۶ تا ۳۳۷ میلادی بودند و جدیدترین آنها به حدود سالهای ۳۳۲ تا ۳۳۵ میلادی تعلق داشتند.
اما عجیبترین بخش کشف چیزی نبود که انتظارش را داشتند: تصویربرداری سیتی از کل توده خاک و کوزه نشان داد که سکهها به دو بخش تقسیم شدهاند و میان آنها قطعهای از پوست گاو قرار گرفته است. علت این جداسازی هنوز مشخص نیست. از آنجا که دفن این مجموعه در دورهای نسبتاً آرام و باثبات از حکومت کنستانتین رخ داده، فرضیه معمول پنهان کردن پول در هنگام جنگ و بحران چندان قانعکننده نیست. پژوهشگران احتمال دادهاند که این مجموعه ممکن است نوعی نذر، قربانی آیینی یا سپرده مرتبط با مرز میان چند ملک رومی بوده باشد. ارزش کل سکهها تقریباً معادل دستمزد دو ماه یک سرباز رومی برآورد شده است.
۲. ۴۰۹ سکه نقره در یک کوزه سنگین در ملیحه امارات
در فوریه ۲۰۲۱، تیم باستانشناسی محلی در محوطه باستانی ملیحه در امارت شارجه، کوزهای سفالی با وزن حدود ۹ کیلوگرم کشف کرد. هنگامی که ظرف در آزمایشگاه سازمان باستانشناسی شارجه گشوده شد، مشخص شد که پر از سکههای نقره است. در مجموع ۴۰۹ سکه به دست آمد که هرکدام حدود ۱۶ تا ۱۷ گرم وزن داشتند و قدمت آنها به حدود سده سوم پیش از میلاد بازمیگردد.
این مجموعه از نظر تاریخ اقتصادی شبهجزیره عربستان اهمیت ویژهای دارد. سکهها در ملیحه ضرب و در همان منطقه در گردش بودهاند و طرح بسیاری از آنها از سکههای دوره اسکندر مقدونی و جانشینان سلوکی او الهام گرفته است. برخی نمونهها تصویر هرکول و زئوس و نوشتههای یونانی دارند، در حالی که در نمونههای متأخرتر نوشتههایی به خط آرامی دیده میشود. ۳۸۷ سکه از نوعی قالب یکرو و ۲۲ سکه از قالب دورو ساخته شده بودند. این مجموعه یکی از مهمترین گنجینههای شناختهشده از این نوع در منطقه خلیج فارس به شمار میرود.
۳. ۴۲۵ سکه طلای خلافت عباسی در کوزهای در فلسطین
در تابستان سال ۲۰۲۰، دو نوجوان داوطلب که در یک کاوش باستانشناسی در منطقه یبنه شرکت داشتند، به کشفی بسیار غیرعادی رسیدند: کوزهای سفالی که درون آن ۴۲۵ سکه یا قطعه سکه طلای خالص قرار داشت. این مجموعه حدود ۱۱۰۰ سال قدمت دارد و بیشتر سکهها به دوره خلافت عباسی، بهویژه اواخر سده نهم میلادی، تعلق دارند. باستانشناسان معتقدند ظرف عمداً در زمین دفن شده بود و حتی با میخی محکم شده بود تا جابهجا نشود.
این گنج حدود ۸۴۵ گرم طلای خالص داشت و از نظر قدرت خرید در آن دوره ثروتی بسیار قابلتوجه محسوب میشد. نکته جالب دیگر وجود حدود ۲۷۰ قطعه بریدهشده از سکههای طلاست؛ یعنی سکهها گاهی عمداً به قطعات کوچکتر تقسیم میشدند تا برای پرداختهای خرد مورد استفاده قرار گیرند. در میان این مجموعه همچنین قطعهای از یک سکه طلای بیزانسی متعلق به امپراتور تئوفیلوس دیده شد؛ چیزی که شواهدی مادی از ارتباط اقتصادی و تجاری میان جهان عباسی و امپراتوری بیزانس در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
۴. بیش از ۲۱۵۰ سکه نقره قرون وسطایی در یک ظرف سفالی؛ جمهوری چک
در سال ۲۰۲۴، زنی هنگام قدم زدن در منطقه کوتنهورا در جمهوری چک متوجه یک سکه در خاک شد. بررسیهای بعدی باستانشناسان به کشف بیش از ۲۱۵۰ سکه نقره قرون وسطایی انجامید؛ مجموعهای که در ابتدا داخل یک ظرف سفالی قرار داشته است. بخش عمده ظرف بر اثر شخمزدن زمین از بین رفته بود و تنها قسمت پایینی آن باقی مانده بود، اما سکهها همچنان به صورت متراکم در محل دفن خود حفظ شده بودند. مؤسسه باستانشناسی آکادمی علوم جمهوری چک این کشف را یکی از مهمترین کشفیات سکهای دهه اخیر در این کشور دانسته است.
این سکهها عمدتاً دناریوسهای نقرهای هستند و تاکنون نمونههایی از دوره سه فرمانروای دودمان پرژمیسل شناسایی شده است: وراتیسلاو دوم، برژتیسلاو دوم و بوریووی دوم، متعلق به حدود سالهای ۱۰۸۵ تا ۱۱۰۷ میلادی. پژوهشگران معتقدند گنجینه در ربع نخست سده دوازدهم، در دورهای از کشمکشهای شدید سیاسی بر سر تاجوتخت بوهم دفن شده است. مقدار سکهها برای یک فرد عادی ثروتی فوقالعاده بوده و احتمال داده شده که ممکن است سرمایه فردی ثروتمند، غنیمت جنگی یا حتی پولی مرتبط با نیروهای نظامی بوده باشد.
۵. دهها هزار سکه رومی در سه خمره سفالی؛ سنون فرانسه
در سال ۲۰۲۵، کاوشهای مؤسسه ملی پژوهشهای باستانشناسی پیشگیرانه فرانسه در روستای سنون در شمالشرق فرانسه به کشفی بسیار بزرگتر رسید. باستانشناسان در یک محله مسکونی از یک شهر باستانی گالوـرومی، سه ذخیره بزرگ سکه را پیدا کردند که درون ظروف بزرگ سفالی، از جمله خمرهها یا آمفوراها قرار داده شده بودند. بر اساس بررسیهای اولیه، دو ظرف بهترتیب حدود ۲۳ تا ۲۴ هزار و ۱۸ تا ۱۹ هزار سکه در خود داشتهاند و ظرف سوم در دوران باستان خالی شده بود. در مجموع احتمال وجود بیش از ۴۰ هزار سکه مطرح شده است.
آنچه این کشف را از بسیاری از گنجینههای سکهای رومی متمایز میکند، نحوه قرارگیری ظروف است. آنها با دقت در گودالهایی در کف خانهها دفن شده بودند و شواهد باستانشناسی نشان میدهد که احتمالاً برای مدت طولانی مورد استفاده قرار میگرفتند؛ یعنی صاحب یا صاحبان آنها میتوانستند به تدریج سکه به آنها اضافه کنند یا از آنها بردارند. بنابراین باستانشناسان این احتمال را مطرح کردهاند که این ظروف صرفاً گنجینههایی اضطراری برای دوران جنگ نبودهاند، بلکه نوعی ذخیره مالی بلندمدت در داخل خانه، شاید متعلق به خانوادهای مرفه، صنعتگران یا بازرگانان بودهاند. بیشتر سکههای بررسیشده تاکنون متعلق به اواخر سده سوم و اوایل سده چهارم میلادی هستند.
