کشف «قبر 4 هزارساله» در زیر یک بنای مرموز در قلب بیابان
بنای سنگی اسرارآمیزی به طول ۵۴٫۵ متر در صحرای غربی آفریقا، باستان‌شناسان را به بقایای آرامگاهی متعلق به حدود ۴۴۰۰ سال پیش رسانده است که به شکل چشمگیری دست‌نخورده باقی مانده است. این یافته نخستین شاهد مستقیم برای تعیین قدمت یکی از گونه‌های خاص بناهای پیشاتاریخی صحرا را فراهم می‌کند؛ بناهایی که منشأ و کارکردشان مدت‌ها نامشخص بود.
فرادید| در یکی از خشک‌ترین مناطق صحرای غربی، دو ردیف طولانی سنگ از تپه‌ای بیضی‌شکل به سمت شرق امتداد یافته‌اند و ساختاری پدید آورده‌اند که با آرامگاه‌های متعارف پیشاتاریخی تفاوت دارد. این بنا که «تپه‌تدفینی شاخک‌دار» نامیده می‌شود، در منطقه وادی لواش التلی قرار دارد و طول آن از ابتدا تا انتها به ۵۴٫۵ متر می‌رسد. هرچند نمونه‌های مشابهی در بخش‌هایی از شمال آفریقا یافت شده‌اند، تعیین زمان ساخت و چگونگی استفاده از آن‌ها برای باستان‌شناسان دشوار بوده است.
به گزارش فرادید؛ اکنون پژوهشی که در نشریه بررسی باستان‌شناسی آفریقا منتشر شده، به هر دو پرسش پاسخ داده است. گروهی بین‌المللی به سرپرستی خواکیم سولر از مؤسسه کاتالان ساختار این بنا را بررسی کردند و بقایای انسانی به‌دست‌آمده از درون آن را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار دادند. دو تاریخ‌گذاری به روش رادیوکربن نشان می‌دهد که قدمت تدفین به حدود ۴۴۱۷ تا ۴۱۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. این یافته نخستین گاه‌نگاری مطلق برای این نوع بنای تدفینی در منطقه ساحلی اقیانوس اطلس در صحرای بزرگ آفریقا را ارائه می‌کند.
بنایی نامتعارف در گستره بیابان
این سازه از دو بخش معماری متمایز تشکیل شده است. در انتهای غربی آن، تپه‌ای بیضی‌شکل به ابعاد تقریبی ۱۲٫۵ در ۱۰ متر قرار دارد که محل تدفین است. دو ردیف کشیده از قطعات سنگ آهک نیز از این تپه به سمت شرق امتداد یافته‌اند و در دشت سنگ‌ریزه‌ای اطراف پراکنده شده‌اند. مجموع این عناصر، شکل شاخص و شاخک‌مانند بنا را پدید آورده است.
سازندگان از سنگ آهک محلی متعلق به دوره دونین استفاده کرده‌اند و تخته‌سنگ‌ها و قطعات سنگی را بدون ملات مستقیماً روی زمین قرار داده‌اند. با وجود آنکه طول کل بنا از ۵۴ متر فراتر می‌رود، ارتفاع تپه آن به سه متر هم نمی‌رسد. شیوه ساخت نشان می‌دهد که احتمالاً گروهی نسبتاً کوچک از افراد می‌توانسته‌اند بدون تجهیزات تخصصی سنگ‌تراشی چنین سازه‌ای را بنا کنند.
دو امتداد سنگی بنا تقریباً در راستای ۱۰۲ درجه نسبت به شمال جغرافیایی قرار گرفته‌اند. این‌گونه جهت‌گیری‌ها باعث شده است برخی پژوهشگران احتمال دهند که شماری از بناهای صحرای بزرگ آفریقا با پدیده‌های نجومی ارتباط داشته‌اند. بااین‌حال، محققان تأکید می‌کنند که تاکنون شواهدی قطعی برای اثبات کارکرد نجومی بنای لواش التلی به دست نیامده است.
آرامگاهی ۴۴۰۰ ساله در زیر سنگ‌ها
کاوش‌ها فضای تدفینی‌ای را آشکار کردند که به‌دقت در زیر پوشش بیرونی سنگ‌های آهکی تپه محافظت شده بود. تخته‌سنگ‌های بزرگی ساختاری محافظ در داخل آرامگاه تشکیل می‌دادند و زیر آن‌ها بقایای یک فرد کشف شد. هیچ نشانه‌ای از دست‌کاری یا استفاده مجدد از این محل تدفین وجود نداشت؛ موضوعی که به پژوهشگران امکان داد آرایش اولیه آن را بررسی کنند.
جسد به پشت و در راستای شمالی ـ جنوبی قرار داده شده بود؛ سر به سمت جنوب بود و پاها به پهلو خم شده بودند. بررسی دندان‌ها نشان می‌دهد که فرد هنگام مرگ احتمالاً بین ۲۵ تا ۳۵ سال داشته است. بااین‌حال، وضعیت نامناسب بقایای اسکلتی اجازه نداد جنسیت او مشخص شود.
تنها اشیای کشف‌شده در کنار بقایای انسانی، چهار مهره کوچک و دایره‌ای‌شکل بودند که از پوسته تخم شترمرغ ساخته شده بودند. پژوهشگران احتمال می‌دهند این مهره‌ها بخشی از زیورآلات شخصی فرد متوفی بوده باشند. هیچ سفال شاخص، ابزار یا شیء تدفینی دیگری یافت نشد که بتواند به شناسایی وابستگی فرهنگی این فرد کمک کند.
تعیین قدمت آرامگاه در ابتدا دشوار بود. استخوان‌ها کلاژن حفظ‌شده کافی برای تاریخ‌گذاری متعارف به روش رادیوکربن نداشتند و تلاش‌های انجام‌شده در سال ۲۰۱۸ نیز به نتیجه نرسید. سرانجام، پژوهشگران در سال ۲۰۲۵ اجزای معدنی دو نمونه استخوان را تجزیه‌وتحلیل کردند. نتایج حاصل با یکدیگر سازگار بود و قدمت تدفین را بین ۴۴۱۷ تا ۴۱۰۰ سال پیش تعیین کرد.
این بنا چه چیزی را درباره گذشته صحرای آشکار می‌کند؟
تاریخ‌گذاری جدید نشان می‌دهد که بناهای تدفینی شاخک‌دار به سنت گسترده‌تری از ساخت آرامگاه‌های سنگی تعلق دارند که در دوره نوسنگی متأخر در سراسر صحرای غربی شکل گرفتند. سازه‌های مرتبط با آن‌ها در جنوب مراکش و موریتانی نیز یافت شده‌اند. گونه‌های دیگری از آرامگاه‌ها، از جمله گورهای هلالی‌شکل، در بخش‌های مختلف این منطقه وجود دارند.
نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دوره استفاده از بناهای شاخک‌دار از نظر زمانی با ساخت برخی آرامگاه‌های هلالی‌شکل هم‌پوشانی داشته است. این یافته مبنای دقیق‌تری برای مقایسه سنت‌های تدفینی گوناگون و بررسی تغییرات شیوه برخورد جوامع پیشاتاریخی صحرای بزرگ آفریقا با مردگان فراهم می‌کند.
