کشف تازه دربارۀ «مرموزترین کتاب جهان» که هنوز هیچ‌کس نتوانسته آن را بخواند
نسخه خطی «وُینیچ» بیش از یک قرن است که رمزگشایان، زبان‌شناسان و پژوهشگران تاریخ قرون وسطی را سردرگم کرده است. اکنون پژوهشی تازه دلیل احتمالی دیگری برای این معما مطرح می‌کند: این کتاب در قرن پانزدهم به‌اشتباه صحافی شده و صفحات آن در ترتیب درستی قرار نگرفته‌اند.
فرادید| نسخه خطی وینیچ، کتابی متعلق به قرون وسطی است که از برگ‌های پوست حیوانات ساخته شده و تاریخ‌گذاری کربن۱۴، قدمت آن‌ها را به اوایل قرن پانزدهم می‌رساند. این کتاب ۲۴۰ صفحه دارد و حدود ۳۸ هزار واژه با خطی ناشناخته را در خود جای داده است؛ خطی که به وینیچی معروف شده است. در کنار نوشته‌ها، تصاویری از انسان‌ها، گیاهان و نمادهای نجومی نیز دیده می‌شود. نخستین مالک شناخته‌شده کتاب یکی از امپراتوران امپراتوری مقدس روم بود. ویلفرید وینیچ در سال ۱۹۱۲ این نسخه را خرید و از سال ۱۹۶۹ تاکنون، کتابخانه کتاب‌های نادر دانشگاه ییل نگهداری آن را بر عهده دارد.
به گزارش فرادید؛ لیزا فاگین دیویس، مدیر اجرایی آکادمی قرون وسطی آمریکا، هنگام بررسی تعداد کاتبان نسخه متوجه ویژگی‌های فیزیکی نامتعارفی شد. دست‌خط صفحات به شکلی تغییر می‌کند که با الگوی مورد انتظار سازگار نیست. همچنین، برخی تصاویر در یک صفحه آغاز می‌شوند و ادامه آن‌ها در صفحه‌ای دیگر ظاهر می‌شود که صفحات متعددی میان آن دو فاصله انداخته‌اند.
دیویس با کالین لیفیلد، پژوهشگر سامانه‌های اطلاعاتی در دانشگاه مالت، همکاری کرد. نتایج پژوهش این دو نفر ۱۹ اکتبر در نشریه تخصصی دیجیتال مدیویلیست منتشر شد. فرضیه آن‌ها این است که فردی که توانایی خواندن متن را نداشته، برگ‌های کتاب را با ترتیب نادرست به یکدیگر متصل کرده است.
در شیوه معمول صحافی کتاب‌های قرون وسطایی، ورقه‌های پوست را از وسط تا می‌کردند. هر ورقه تاشده را یک برگ دوتایی می‌نامیدند. معمولاً حدود پنج برگ دوتایی را داخل یکدیگر قرار می‌دادند تا مجموعه‌ای به نام دسته‌برگ تشکیل شود و سپس چند دسته‌برگ را از محل عطف به هم می‌دوختند. بااین‌حال، دیویس و لیفیلد معتقدند که نسخه وینیچ از ساختار متفاوتی پیروی می‌کرده است: برگ‌های دوتایی جداگانه‌ای که هرکدام مستقل از دیگری قرار می‌گرفتند و درون دسته‌برگ‌های تودرتو جای نمی‌گرفتند. در اصطلاح نسخه‌شناسی، به این ساختار برگ‌های منفرد یا سینگولیون گفته می‌شود.
پیش از این نیز پژوهشگرانی احتمال داده بودند که صفحات نسخه وینیچ از ترتیب اصلی خود خارج شده باشند. اما گروه جدید برای آزمودن این فرضیه از روش‌های آماری استفاده کرد. لیفیلد تحلیل معنایی نهفته را به کار گرفت؛ روشی در پردازش زبان که در اواخر دهه ۱۹۸۰ برای شناسایی الگوهای پنهان در متن توسعه یافت. این روش برای مجموعه‌داده‌های کوچک نیز کاربرد دارد، درحالی‌که ابزارهای هوش مصنوعی امروزی معمولاً به حجم عظیمی از داده‌های آموزشی نیاز دارند؛ چیزی که نسخه وینیچ با حدود ۳۵ هزار واژه در اختیار پژوهشگران نمی‌گذارد.
پژوهشگران بلوک‌های متنی صفحات، برگ‌ها، برگ‌های دوتایی و دسته‌برگ‌ها را با یکدیگر مقایسه کردند. آن‌ها برای ارزیابی روش خود، همین آزمون‌ها را روی چند اثر شناخته‌شده قرون وسطایی، از جمله کتاب مصور جانوران آبردین و اثر «آینه رستگاری انسان» نیز انجام دادند.
برخی صفحات شباهت متنی اندکی به یکدیگر داشتند و احتمالاً به یک بخش تعلق نداشتند؛ در مقابل، شباهت بالای برخی صفحات نشان می‌داد که احتمالاً باید در کنار یکدیگر خوانده شوند. نتایج به‌دست‌آمده شواهد قابل‌توجهی علیه فرضیه صحافی کتاب در قالب دسته‌برگ‌های معمول ارائه کرد. پژوهشگران همچنین کوشیدند ترتیب اولیه برگ‌های دوتایی را، در صورت وجود چنین ترتیبی، بازسازی کنند.
فرضیه برگ‌های منفرد می‌تواند چند معمای نسخه وینیچ را هم‌زمان توضیح دهد. بر این اساس، هر کاتب یک برگ را نوشته و تصاویر پیوسته‌ای که از محل اتصال صفحات عبور می‌کنند نیز معنای روشن‌تری پیدا می‌کنند. این یافته همچنین نشان می‌دهد که پژوهش‌های پیشین، که ترتیب فعلی صفحات را مبنای تحلیل قرار داده بودند، ممکن است به بازنگری نیاز داشته باشند.
بااین‌حال، دیویس تأکید می‌کند که این پژوهش هنوز به ترجمه متن منجر نشده است. او معتقد است کتابی که صفحاتش درهم‌آمیخته باشد، برای هیچ خواننده‌ای معنای روشنی نخواهد داشت؛ بنابراین، بازگرداندن صفحات به ترتیب اصلی، حتی بدون رمزگشایی متن، گامی مهم به شمار می‌رود.
دیویس برای ادامه پژوهش امیدوار است. او به معمای جنایی «استخوان فک قابیل» اشاره می‌کند؛ کتابی صدصفحه‌ای از دهه ۱۹۳۰ که صفحات آن عمداً به‌هم‌ریخته چاپ شده‌اند و تنها شمار اندکی از افراد توانسته‌اند ترتیب صحیح آن‌ها را پیدا کنند. ابزارهای هوش مصنوعی نیز در حل این معما ناکام مانده‌اند.
گروه پژوهشی قصد دارد بررسی‌ها را ادامه دهد. در حاشیه بالایی برخی صفحات نسخه وینیچ، لکه‌ای بزرگ ناشی از آب دیده می‌شود که انتظار می‌رود شکل آن در صفحات مجاور با یکدیگر تطبیق داشته باشد؛ اما چنین تطبیقی وجود ندارد. این موضوع نیز احتمال صحافی نادرست را تقویت می‌کند. پژوهشگران امیدوارند با مقایسه شکل و امتداد لکه‌ها در صفحات مختلف، بتوانند ترتیب اصلی برگ‌ها را بازسازی کنند.
