کلمات انگلیسی که ریشۀ عربی و فارسی دارند؛ از «صفر» تا «سرندیپیتی»

فرادید| زبان انگلیسی در طول قرن‌ها از برخورد با زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون تأثیر پذیرفته است. عربی و فارسی از زبان‌هایی هستند که صدها واژه به انگلیسی بخشیده‌اند؛ بسیاری از این واژه‌ها در قرون وسطی و از طریق زبان‌هایی مانند ایتالیایی، اسپانیایی و فرانسوی وارد انگلیسی شدند. برخی دیگر نیز از قرن شانزدهم به بعد، همراه با گسترش روابط تجاری و فرهنگی، به این زبان راه یافتند.

به گزارش فرادید؛ در ادامه، ریشه و تاریخچه بیش از 10 واژه انگلیسی با منشأ عربی و فارسی را مرور می‌کنیم.

۱. صفر (Zero)

واژه انگلیسی Zero ریشه در واژه عربی «صفر» دارد که مفهوم تهی بودن یا هیچ را می‌رساند. در اوایل قرن سیزدهم، ریاضی‌دانان اروپایی به‌تدریج با نظام عددنویسی هندی ـ عربی آشنا شدند. لئوناردو فیبوناچی، ریاضی‌دان ایتالیایی، واژه لاتین Zephyrum را که از واژه عربی صفر گرفته شده بود، به کار برد.

این واژه بعدها در ایتالیایی به Zero و در فرانسوی به Zéro تبدیل شد و حدود سال ۱۶۰۰ میلادی برای نخستین بار در انگلیسی ثبت شد. واژه Cipher نیز ریشه مشترکی با آن دارد.

۲. شطرنج (Chess)

واژه انگلیسی Chess نیز از مسیر زبان‌های اروپایی به واژه فارسی «شاه» می‌رسد. این بازی از دیرباز در ایران و هند شناخته شده بود و نخستین کتاب راهنمای شطرنج در قرن نهم میلادی به زبان عربی نوشته شد.

واژه فارسی شاه در زبان‌های اروپایی به شکل‌هایی مانند Scacchi در ایتالیایی و Esches در فرانسوی درآمد و سرانجام واژه Chess در انگلیسی شکل گرفت. اصطلاح Checkmate نیز از عبارت شاه مات گرفته شده است؛ عبارتی که معمولاً به معنای ناتوان شدن شاه در ادامه بازی تفسیر می‌شود.

واژه‌های Checkers به معنای نوعی بازی صفحه‌ای و Exchequer به معنای خزانه‌داری نیز از نظر تاریخی با همین خانواده واژگانی مرتبط‌اند.

۳. مجله (Magazine)

واژه Magazine از واژه عربی «مخازن» گرفته شده که جمع مخزن و به معنای انبارهاست. این واژه از طریق زبان لاتین و شهرهای بندری مدیترانه وارد زبان‌های اروپایی شد.

در قرن شانزدهم، انگلیسی‌زبانان از این واژه برای اشاره به انبارهای نظامی و محل نگهداری باروت استفاده می‌کردند. بعدها، این واژه برای محفظه نگهداری فشنگ در سلاح‌ها نیز به کار رفت. سرانجام معنای آن به مجموعه‌ای از مطالب و اطلاعات مکتوب گسترش یافت و به مفهوم امروزی مجله رسید.

۴. آدمکش (Assassin)

واژه Assassin به معنای آدمکش، در جریان جنگ‌های صلیبی و تماس اروپاییان با جهان اسلام رواج یافت. این واژه با نامی که به پیروان نزاری اسماعیلی داده می‌شد، یعنی حشاشین ارتباط دارد.

در روایت‌های اروپایی گفته می‌شد اعضای این گروه پیش از انجام حملات حشیش مصرف می‌کردند؛ اما این توضیح بیشتر شایعه بوده است تا واقعیتی اثبات‌شده. واژه از شکل‌های عربی به لاتین و سپس زبان‌های اروپایی راه یافت و به‌تدریج از نامی برای یک گروه مشخص، به واژه‌ای عمومی برای قاتلان حرفه‌ای تبدیل شد.

۵. سکه طلای ونیزی (Sequin)

واژه Sequin که امروزه بیشتر برای اشاره به پولک‌های تزئینی لباس به کار می‌رود، با تاریخ تجارت میان جهان عرب و اروپا ارتباط دارد. واژه عربی «سکه» در ابتدا به ابزار ضرب سکه اشاره می‌کرد و بعدها معنای گسترده‌تری یافت.

این واژه وارد زبان ایتالیایی شد و شکل‌هایی مانند Zecca و Zecchino را پدید آورد. زکینو نام سکه طلایی بود که جمهوری ونیز از سال ۱۲۸۴ ضرب می‌کرد. پس از پایان رواج این سکه در اواخر قرن هجدهم، شکل فرانسوی Sequin برای اشاره به پولک‌های طلایی دوخته‌شده روی لباس نیز به کار رفت.

۶. بخت‌ غیرمنتظره (Serendipity)

واژه Serendipity به معنای کشف اتفاقی چیزی ارزشمند یا روبه‌رو شدن با خوش‌شانسی غیرمنتظره است. این واژه را هوراس والپول، نویسنده انگلیسی، در قرن هجدهم رواج داد.

او نام آن را از داستانی شرقی با عنوان «سه شاهزاده سرندیپ» اقتباس کرد. سرندیپ نامی فارسی برای جزیره‌ای بود که بعدها سیلان و امروزه سریلانکا نامیده می‌شود. نام فارسی نیز از نامی سانسکریت برای این جزیره گرفته شده بود.

والپول با الهام از ماجراهای شخصیت‌های داستان، واژه Serendipity را برای توصیف کشف‌ها و اتفاقات خوشایندی به کار برد که بدون برنامه‌ریزی قبلی رخ می‌دهند.

۷. غول (Ghoul)

واژه انگلیسی Ghoul از واژه عربی «غول» گرفته شده است. این موجود در افسانه‌های عربی روح یا موجودی اهریمنی بود که در گورستان‌ها و مکان‌های متروک زندگی می‌کرد و انسان‌ها را به خطر می‌انداخت.

در برخی روایت‌های قدیمی، غول موجودی بود که افراد را به بیابان می‌کشاند و می‌بلعید. این واژه احتمالاً از طریق ترجمه فرانسوی داستان‌های هزارویک‌شب وارد زبان انگلیسی شد و در سال ۱۷۸۶ در رمان گوتیک «واتک» اثر ویلیام بکفورد به کار رفت.

معنای امروزی آن به موجودی مرده‌نما و هراس‌انگیز نزدیک است که از انسان‌ها تغذیه می‌کند.

۸. زرافه (Giraffe)

واژه Giraffe نیز از مسیر زبان عربی به زبان‌های اروپایی راه یافته است. مردم سرزمین‌های عربی مدت‌ها پیش از اروپاییان با این حیوان آشنا بودند. زرافه بومی آفریقای زیر صحراست و نام آن احتمالاً در نهایت ریشه‌ای آفریقایی دارد.

در قرون وسطی، مسافران مدیترانه‌ای زرافه‌ها را در قاهره مشاهده کردند و نام عربی این حیوان، یعنی زرافه، وارد زبان‌های اروپایی شد. پیش از رواج واژه Giraffe، اروپاییان گاهی این حیوان را Camelopard می‌نامیدند؛ ترکیبی از دو واژه شتر و پلنگ که به شباهت ظاهری بدن و نقش‌های پوست آن اشاره داشت.

۹. واژه‌هایی با پیشوند «ال» (Al-)

بسیاری از واژه‌های انگلیسی با پیشوند Al از زبان عربی آمده‌اند. «ال» در عربی حرف تعریف است و تقریباً همان نقشی را دارد که واژه The در انگلیسی ایفا می‌کند.

برای مثال، واژه Alchemy به معنای کیمیاگری، از ترکیب «ال» و واژه کیمیا شکل گرفته است. واژه‌های Algebra به معنای جبر و Algorithm به معنای الگوریتم نیز از میراث علمی زبان عربی به انگلیسی راه یافته‌اند.

جبر از واژه عربی «الجبر» گرفته شده و به مفهوم ترمیم یا بازگرداندن بخش‌های ازهم‌گسیخته اشاره دارد. الگوریتم نیز از نام محمد بن موسی خوارزمی، ریاضی‌دان برجسته ایرانی، ریشه گرفته است؛ نام او در متون لاتین به شکل‌های دیگری نوشته می‌شد.

واژه Albatross به معنای آلباتروس نیز احتمالاً از واژه عربی «الغطاس»، به معنای غواص، و از مسیر اسپانیایی وارد انگلیسی شده است. همچنین Alcohol از واژه عربی «الکحل» ریشه گرفته؛ واژه‌ای که در اصل به پودر بسیار نرم و ماده آرایشی سرمه اشاره داشت. این واژه بعدها معنای خود را تغییر داد و به مایعات حاصل از تقطیر و سرانجام به الکل امروزی اطلاق شد.

۱۰. واژه‌های مربوط به خوراکی‌ها

بخش مهمی از واژگان انگلیسی مربوط به غذاها و نوشیدنی‌ها نیز از عربی یا از زبان‌هایی گرفته شده‌اند که خود از عربی تأثیر پذیرفته‌اند.

• زردآلو: واژه Apricot از مسیر زبان‌های عربی، اسپانیایی و فرانسوی به انگلیسی رسیده است.
• نارنگی: واژه Tangerine از نام طنجه، شهر بندری مراکش، گرفته شده است.
• لیمو و لیموترش: واژه‌های Lemon و Lime با واژه‌های عربی لیمون و ریشه‌های مشابه ارتباط دارند.
• کنگر فرنگی: واژه Artichoke از شکل‌های اروپایی‌شده واژه عربی «الخرشوف» گرفته شده است.
• بادمجان: واژه Aubergine از واژه عربی «الباذنجان» و از مسیر زبان‌های اروپایی وارد انگلیسی شده است.
• قهوه: واژه Coffee از واژه عربی «قهوه» و از مسیر ترکی عثمانی و ایتالیایی به انگلیسی رسیده است.
• شکر: واژه Sugar از مسیرهای زبانی مختلف، از جمله عربی «سکر»، به انگلیسی راه یافته است.
• شربت: واژه Syrup و واژه‌های مرتبطی مانند Sorbet و Sherbet با واژه عربی «شراب» ارتباط دارند که در اصل به نوشیدنی یا مایع اشاره می‌کرد.
• آبنبات: واژه Candy با واژه فارسی «قند»  ارتباط تاریخی دارد.