ببینید| قُرق؛ ناجی دشت لالههای واژگون کوهرنگ
دشت لالههای واژگون کوهرنگ که روزگاری وسعت آن از حدود چهار هزار هکتار به حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هکتار کاهش یافت، اکنون با اجرای طرحهای قرق و اقدامات حفاظتی، نشانههایی از احیای تدریجی و افزایش زادآوری را نشان میدهد.
چهارمحال و بختیاری با برخورداری از اکوسیستمهای متنوع، یکی از مهمترین زیستگاههای گونههای مرتعی و دارویی کشور است. در این میان، دشت لالههای واژگون کوهرنگ بهعنوان یکی از شاخصترین جلوههای طبیعی، علاوه بر زیبایی کمنظیر، زیستگاهی ارزشمند برای گونههای گیاهی به شمار میرود.
دشت لالههای واژگون کوهرنگ به دلیل ارتفاع لالهها یکی از کمنظیرترین رویشگاههای این گونه در کشور است به طوریکه در برخی نقاط فاصله لالهها به حدود ۱۰ سانتیمتر میرسد، در حالی که در بسیاری از مناطق دیگر این فاصله چندین متر است.
ارتفاع بیشتر لالهها و تراکم بالای آنها در این دشت، ویژگی منحصربهفردی است که آن را به یکی از مهمترین جاذبههای طبیعی کشور تبدیل کرده است اما با وجود این ویژگیها این زیست بوم در سالهای نهچندان دور، زیر فشار عوامل انسانی از جمله ورود بیرویه دام، گردشگران و برداشتهای غیرمجاز تا مرز نابودی پیش رفت و بخشی از ظرفیت طبیعی خود را از دست داد.
سقوط آزاد یک زیستبوم؛ از چهار هزار هکتار تا ۱۵۰ هکتار
این دشت در گذشته وسعتی در حدود چهار هزار هکتار از مراتع مناطق عرفی شامل آبکاسه، خوربه، ملهزرده، بنواستکی، تیشتردان و توف سفید را دربر میگرفت، اما بهدلیل ورود زودهنگام دام، حضور بیضابطه گردشگران و نبود کنترل موثر، روندی قهقرایی را تجربه کرد.
بر اساس برآوردها، سطح مفید دشت لالههای واژگون این استان امروز به حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هکتار کاهش یافته است و از این میزان نیز تنها حدود ۵۰ تا ۶۰ هکتار دارای تراکم بالای لالههای واژگون است؛ وضعیتی که زنگ خطر نابودی این زیستبوم ارزشمند را به صدا درآورد.
قرق؛ تصمیمی سخت اما حیاتی
در چنین شرایطی، طی چهار تا پنج سال گذشته، تصمیم به اجرای قرق و ممنوعیت ورود دام، مرتعداران و گردشگران تا زمان بذردهی لالههای واژگون اتخاذ شد؛ اقدامی که با وجود فشارها و تنشها، برای جلوگیری از نابودی کامل دشت اجرایی شد.
در حال حاضر نیز ورود خودرو به دشت ممنوع است و گردشگران تنها بهصورت پیاده و در مسیرهای مشخص میتوانند از جاذبههای طبیعی منطقه بازدید کنند؛ رویکردی که از ریشهکنی گیاهان و تخریب زیستگاه جلوگیری کرده است.
۶۰ درصد زادآوری؛ نشانههای روشن احیا
رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری در همین زمینه با اشاره به نتایج اقدامات حفاظتی انجام شده است به خبرنگار ایرنا میگوید: با اجرای قرق و محدودیتها، اکنون حدود ۶۰ درصد زادآوری در لالههای واژگون مشاهده میشود.
عزتالله سلیمانی برداشت پیاز لاله، بوتهکنی گیاهان دارویی و چرای بیرویه دام را از مهمترین عوامل تخریب این دشت عنوان میکند و میافزاید: در کنار لالههای واژگون، گونههای دارویی ارزشمندی مانند موسیر، تره کوهی، بنسرخ، آویشن، مرزه و گیاهان خانواده باریجه و آنغوزه نیز تحت حفاظت قرار گرفتهاند.
سلیمانی با اشاره به ظرفیتهای گیاهی استان ادامه میدهد: از مجموع حدود هشت هزار و ۵۰۰ گونه گیاهی کشور، بیش از هزار و ۲۵۰ گونه در چهارمحال و بختیاری وجود دارد که حدود ۲۷۰ تا ۲۸۰ گونه آن دارای خواص دارویی است و از این تعداد حدود ۳۰ گونه نیز بومی(اندمیک) و خاص استان است که برخی از آنها در معرض خطر قرار دارند.
بهرهبرداری اصولی؛ حلقه مفقوده حفاظت
وی تاکید میکند: بهرهبرداری از گیاهان دارویی باید پس از بذردهی انجام شود، چرا که در این مرحله گیاه بقای خود را تضمین کرده است.
به گفته سلیمانی، همچنین میزان برداشت نباید بیش از ۲۵ تا ۳۰ درصد گونهها است و از هرگونه بوتهکنی و ریشهکنی باید جلوگیری شود همچنین پس از برداشت نیز لازم است اقدامات احیایی و اصلاحی برای بازسازی پوشش گیاهی انجام شود؛ موضوعی که در بسیاری موارد بهدرستی رعایت نمیشود.
از هجوم روزانه هزار خودرو تا کنترل ورود گردشگران
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی کوهرنگ نیز با اشاره به وضعیت گذشته دشت لالههای واژگون میگوید: پیش از اجرای قرق، در برخی روزها تا حدود هزار خودرو وارد منطقه میشد و اگر تنها نیمی از گردشگران سه تا چهار لاله میچیدند، در عمل چیزی از این دشت باقی نمیماند.
حسن قلی مهری بابادی میافزاید: در آن سالها، بسیاری از افراد لالهها را با پیاز و ریشه از خاک خارج کرده و برای کاشت به منازل خود منتقل میکردند که این موضوع به کاهش شدید تراکم این گونه انجامید.
هفت سال حفاظت؛ بازگشت نسلهای جدید لالهها
به گفته مهری بابادی، در هفت سال گذشته با اجرای قرق، شرایط برای احیای دشت فراهم شده و اکنون لالههای یکساله، دوساله و سهساله در منطقه قابل مشاهده است که نشاندهنده زادآوری موفق این گونه است.
وی تاکید میکند: اگر قرق و حفاظت انجام نمیشد، این سطح از زادآوری و بازگشت پوشش گیاهی امکانپذیر نبود.
فصل کوتاه، فشار زیاد؛ چالش گردشگری
مهری بابادی ادامه میدهد: لالههای واژگون عمر گلدهی کوتاهی دارند و تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ روز در اوج زیبایی هستند؛ بازهای که به طور معمول از ۲۵ فروردین تا ۱۰ اردیبهشت (بسته به شرایط بارندگی) ادامه دارد.
وی یادآور شد: در این مدت کوتاه، حجم زیادی از گردشگران وارد منطقه میشوند و با وجود هشدارها، برخی اقدام به چیدن یا حتی ریشهکن کردن لالهها میکنند؛ موضوعی که نشاندهنده ضعف در فرهنگسازی زیستمحیطی است.
کمبود امکانات و ضرورت ورود دستگاهها
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی کوهرنگ با اشاره به محدودیت امکانات و زیرساختهای گردشگری در این منطقه با وجود اهمیت زیادی که از لحاظ طبیعی و گردشگری دارد میگوید: خدمات اولیه، مدیریت پسماند و امکانات رفاهی، مشکلاتی را برای حفاظت از دشت ایجاد کرده است.
مهری بابادی ادامه میدهد:در این میان، نقش دستگاههایی همچون میراث فرهنگی و محیط زیست در ساماندهی گردشگری و کاهش آسیبها بسیار مهم ارزیابی میشود؛ موضوعی که هنوز بهطور کامل محقق نشده است.
مردم محلی؛ همراهان حفاظت از دشت
این فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی کوهرنگ میگوید: در کنار اقدامات دولتی، مشارکت جوامع محلی نقش مهمی در حفاظت از دشت داشته است. دامداران، مرتعداران و کشاورزان منطقه با حضور در شوراهای حفاظتی، به نیروهای منابع طبیعی در کنترل و نظارت کمک میکنند.
وی تاکید میکند: همچنین سامانه گزارش مردمی (۱۵۰۴) برای اعلام تخلفات فعال است و برخورد با متخلفان از تذکر و آموزش تا تشکیل پرونده قضایی و حتی ابطال پروانه چرا ادامه دارد.
نجات یک زیستبوم با طعم مسوولیت
دشت لالههای واژگون کوهرنگ امروز، پس از سالها تخریب، نشانههایی روشن از احیا را در خود دارد؛ از افزایش زادآوری تا بازگشت تدریجی تراکم گیاهی. این تجربه نشان میدهد که قرق و حفاظت اصولی، در کنار مشارکت مردم و مدیریت علمی، میتواند حتی زیستبومهایی را که تا مرز نابودی پیش رفتهاند، به مسیر بازگشت هدایت کند؛ مسیری که ادامه آن، نیازمند توجه جدیتر به زیرساختهای گردشگری و فرهنگسازی عمومی است.
شهرستان کوهرنگ در ۸۰ کیلومتری مرکز چهارمحال و بختیاری قرار دارد و یکی از مناطق گردشگری کشور محسوب میشود.
منبع: ایرنا
