کدام عنکبوت‌ها برای انسان خطرناک هستند؟

یک گروه پژوهشی که بیش از دو دهه روی سموم عنکبوت‌ها مطالعه کرده‌اند، اخیراً به کشف مهمی دست یافته‌اند.

عنکبوت‌ها از ماهرترین شکارچیان طبیعت هستند و برای به دام انداختن شکار خود از روش‌های مختلفی استفاده می‌کنند. برخی مانند عنکبوت‌های تارعنکبوتی (Orb Weaver) با تنیدن تار، طعمه را به دام می‌اندازند و برخی دیگر مانند عنکبوت گرگی (Wolf Spider) شب‌ها روی زمین کمین می‌کنند. با این حال تقریباً همه عنکبوت‌ها در هنگام شکار از زهر استفاده می‌کنند.

نکته مهم این است که ترکیب زهر هر عنکبوت متفاوت است و مانند یک «کوکتل شیمیایی» از مواد مختلف تشکیل شده است. بعضی از این ترکیبات می‌توانند برای انسان خطرناک باشند، در حالی که بسیاری دیگر بی‌ضررند. به همین دلیل تنها تعداد کمی از گونه‌های عنکبوت تهدیدی برای انسان محسوب می‌شوند و بیشتر آن‌ها حتی در کنترل آفات و حشرات مزاحم مفید هستند.

کدام عنکبوت‌ها برای انسان خطرناک هستند؟

در ایالات متحده دو گونه عنکبوت بیش از بقیه برای انسان خطرناک شناخته می‌شوند:

عنکبوت گوشه‌نشین قهوه‌ای (Brown Recluse)

زهر این عنکبوت دارای سمی است که می‌تواند بافت بدن را تخریب کند.

عنکبوت بیوه سیاه (Black Widow)

زهر این گونه حاوی سم عصبی قوی است که به سلول‌های عصبی آسیب می‌زند.

اما سؤال مهم این است: این سموم دقیقاً چگونه به سلول‌های بدن آسیب می‌زنند؟

پژوهش جدید درباره سازوکار زهر عنکبوت

یک گروه پژوهشی که بیش از دو دهه روی سموم عنکبوت‌ها مطالعه کرده‌اند، اخیراً به کشف مهمی دست یافته‌اند. در این تحقیق، ساختار سم تولید شده توسط عنکبوت شنی شش‌چشم (Six‑Eyed Sand Spider) که خویشاوند عنکبوت گوشه‌نشین قهوه‌ای و بومی شیلی است، بررسی شد.

دانشمندان با استفاده از روش‌های پیشرفته تصویربرداری و بررسی ساختار مولکولی توانستند نحوه تعامل این سم با سلول‌های بدن را مشاهده کنند. این کشف می‌تواند راه را برای درمان‌های مؤثرتر در برابر نیش عنکبوت‌ها هموار کند.

سم عنکبوت چگونه به سلول‌ها حمله می‌کند؟

سم عنکبوت گوشه‌نشین در واقع یک آنزیم است؛ یعنی نوعی پروتئین که سرعت واکنش‌های شیمیایی را افزایش می‌دهد.

این سم پس از ورود به بدن:

    به سطح سلول‌ها متصل می‌شود.

    روی سطح سلول حرکت می‌کند؛ رفتاری که پژوهشگران آن را به حرکت یک چمن‌زن روی چمن تشبیه کرده‌اند.

    سپس سر مولکول‌های موجود روی سطح سلول را قطع می‌کند.

در نتیجه این فرآیند، مولکول‌های سطح سلول به ساختارهای حلقه‌ای غیرعادی تبدیل می‌شوند.

وقتی سیستم ایمنی بدن به این سلول‌های آسیب‌دیده حمله می‌کند، ممکن است مرگ گسترده بافت‌ها رخ دهد؛ پدیده‌ای که در پزشکی به آن نکروز (Necrosis) گفته می‌شود.

چرا این سم در انسان باعث نکروز می‌شود؟

دانشمندان هنوز دقیقاً نمی‌دانند چرا این سم در بدن انسان باعث تخریب بافت می‌شود، در حالی که در شکار طبیعی عنکبوت‌ها یعنی حشرات، بیشتر سلول‌های عصبی را هدف قرار می‌دهد.

اما احتمال می‌رود علت این تفاوت، آسیب دیدن یا تغییر ساختار غشای سلول‌ها باشد.

برای بررسی دقیق‌تر، پژوهشگران سم این عنکبوت را کریستالیزه کردند و با اشعه ایکس ساختار آن را بررسی کردند. در این آزمایش‌ها مشخص شد که مولکول‌های سطح سلول دقیقاً در دهانه آنزیم قرار می‌گیرند و در همانجا بخش سر مولکول بریده و به شکل حلقه‌ای تبدیل می‌شود.

همچنین مشخص شد که آنزیم زمانی فعال می‌شود که به سطح سلول متصل شود؛ یعنی پس از اتصال، فرآیند تخریب سلول آغاز می‌شود.

عنکبوت گوشه‌نشین؛ پنهان‌کار اما خطرناک

عنکبوت‌های گوشه‌نشین همان‌طور که از نامشان پیداست، معمولاً در مکان‌های تاریک و پنهان زندگی می‌کنند، از جمله:

    انبارهای چوب

    کمدها

    داخل بالش یا لباس‌ها

این عنکبوت‌ها تهاجمی نیستند اما اگر احساس خطر کنند ممکن است نیش بزنند.

شایع‌ترین پیامد نیش آن‌ها زخم پوستی شدید است که در برخی موارد حتی نیاز به پیوند پوست دارد. در موارد نادر، سم می‌تواند:

    به گلبول‌های قرمز آسیب بزند

    باعث نارسایی کلیه شود که می‌تواند خطرناک باشد

تشخیص اشتباه نیش عنکبوت

یکی از مشکلات مهم در تشخیص این نوع نیش، شباهت آن به برخی عفونت‌های باکتریایی است. برای مثال، زخم ناشی از نیش عنکبوت گوشه‌نشین گاهی با عفونتی به نام استافیلوکوک مقاوم به متی‌سیلین (MRSA) اشتباه گرفته می‌شود.

در حال حاضر در ایالات متحده درمان تأییدشده خاصی برای این نوع نیش وجود ندارد، هرچند در برخی کشورهای آمریکای جنوبی پادزهرهایی برای آن تولید شده است.

امید به درمان‌های جدید برای نیش عنکبوت

دانشمندان امیدوارند یافته‌های این تحقیق به توسعه روش‌های جدید درمانی کمک کند. یکی از مسیرهای احتمالی برای درمان این است که:

    از اتصال سم به سطح سلول جلوگیری شود

    یا ساختار شیمیایی سم تغییر داده شود تا نتواند به سلول‌ها آسیب بزند

چنین پیشرفت‌هایی می‌تواند در آینده به درمان مؤثرتر نیش عنکبوت‌های خطرناک و کاهش آسیب‌های ناشی از آن کمک کند.

منبع: عصر ایران