داستان کشف هیولایی که تصور میشد میلیونها سال قبل منقرض شده است
بهدام افتادن غیرمنتظرهی یک کوئلکنت یا تُهیخار زنده در دههی ۱۹۳۰ «هیجانانگیزترین کشف تاریخ طبیعی» قرن توصیف شد.
فرادید| در سال 1938 کشف ماهی عجیبی به رنگ آبی فولادی در آفریقای جنوبی موجب شگفتی دانشمندان شد: یک ماهی با بالههایی شبیه اندام.
به گزارش فرادید، این ماهی یک کوئلکنت یا تُهیخار (coelacanth) بود؛ عضوی از گروهی که تصور میشد ۷۰ میلیون سال پیش منقرض شدهاند، اما این یکی زنده بود.
یک ماهی غیرعادی
در ۲۲ دسامبر ۱۹۳۸، مارجوری کورتنی-لاتیمر، متصدی «موزهی ایست لندن» در آفریقای جنوبی، با یک ماهی مواجه شد که شبیه هیچکدام از ماهیهای دیگر نبود. این ماهی در تور ترال صید شده بود و با طول ۱٫۵ متر، زرهی از پولکهای آبی درخشان و بالههایی گوشتی و عجیب، بیتردید موجودی خاص بود.
برای شناسایی این یافته، کورتنی-لاتیمر از جی. ال. بی. اسمیت، کارشناس ماهی کمک گرفت. وقتی اسمیت در ژانویه نامهی او را دریافت کرد، خیلی زود مجذوب ماجرا شد.
مارجوری کورتنی-لاتیمر، متصدی موزه شرق لندن در آفریقای جنوبی، کنار نمونه ماهی کوئلکانت که سال ۱۹۳۸ پیدا شد، ایستاده است
او در پاسخ نوشت: «از روی طرح و توضیح شما، این ماهی شبیه شکلهایی است که سالیان دراز منقرض شده بودند. برداشت من اینست که باید ارزش علمی بسیار زیادی داشته باشد.»
مکاتبات کورتنی-لاتیمر و اسمیت ادامه یافت تا اینکه اسمیت توانست در فوریه به «ایست لندن» برود و نمونه را از نزدیک ببیند. او بعدها نوشت: «ایستاده بودم، گویی سنگ شدهام. بله، ذرهای تردید نبود؛ پولک به پولک، استخوان به استخوان، باله به باله، یک کوئلکنت واقعی بود.»
اسمیت این ماهی را Latimeria chalumnae نامگذاری کرد؛ به افتخار کورتنی-لاتیمر و محل صید آن که دهانهی رودخانهی چالومنا بود.
با انتشار این خبر، داستان این «فسیل زنده» تیتر رسانههای سراسر جهان شد.
یک ماهی کوئلکنت زنده که سال ۲۰۱۹ در ساحل جنوبی کوازولو-ناتال، آفریقای جنوبی عکس گرفته شد
اسمیت جستوجو برای یافتن نمونهی دوم را آغاز کرد، اما تا سال ۱۹۵۲ باید صبر میکرد؛ زمانی که احمدی عبدالله، ماهیگیری از جزایر کومور در فاصلهی ۲۰۰۰ کیلومتری، پاداش را نصیب خود کرد. هرچند این دومین کوئلکنت زندهی ثبتشده در علم غربی بود، اما در محل، این ماهی «گومبسا» نام داشت و هنگام ماهیگیری شبانه هر سال دو تا سه عدد از آن صید میشد.
این ماهی آنقدر مهم تلقی شد که یک هواپیمای نظامی برای انتقالش اعزام شد. بار دیگر توجه جهان جلب شد. حتی هالیوود نیز شیفته شد و گفته میشود این کشف الهامبخش هیولای فیلم «موجودی از باتلاق سیاه» (Creature from the Black Lagoon) در سال ۱۹۵۴ بوده است.
از سال ۱۹۵۲، L. chalumnae در نقاط دیگری از سواحل شرقی آفریقا از جمله ماداگاسکار، موزامبیک و کنیا نیز یافت شده است.
نمونهای از ماهی کوئلکنت اقیانوس هند غربی، یافتشده در سال ۱۹۳۸، در موزه شرق لندن، آفریقای جنوبی به نمایش گذاشته شده است
کوئلکنت چیست؟
کوئلکنتها یا تُهیخارها نخستین بار سال ۱۸۳۶ توسط لویی آگاسیز بر اساس دم فسیلشدهی یک ماهی ۲۶۰ میلیونساله توصیف شدند. او نام سردهی Coelacanthus را بر آنها گذاشت. از آن زمان تاکنون، فسیلهای بیشتری از آنها کشف شده که قدمتشان بین ۴۰۹ تا ۶۶ میلیون سال است.
کوئلکنت زندهی اقیانوس هند غربی میتواند تا دو متر طول و ۱۰۰ کیلوگرم وزن داشته باشد. این ماهی معمولاً در عمق ۹۰ تا ۳۰۰ متری، در آبهایی با دمای ۱۸ درجهی سانتیگراد یا کمتر یافت میشود. روزها در غارها پناه میگیرد و شبها برای شکار سپیداج، ماهی مرکب و ماهیها بیرون میآید. گفته شده که ممکن است طول عمری حدود ۱۰۰ سال داشته باشد.
سال ۱۹۷۵، دانشمندان دریافتند این ماهی نوزاد زنده به دنیا میآورد. تخمها در بدن ماده باز میشوند و نوزادان پس از بیش از یک سال دورهی بارداری، زمانی که حدود ۳۰ سانتیمتر طول دارند، متولد میشوند.
یک توله ماهی کوئلکنت در نمایشگاه بنیاد تنوع زیستی آبزیان آفریقای جنوبی در ماخاندا به نمایش گذاشته شده است
کوئلکنت، چه منقرضشده و چه زنده، به گروهی موسوم به ماهیان گوشتیبالگان (Sarcopterygii) تعلق دارند. آنها چندین بالهی گوشتی شبیه اندام دارند. پیش از نخستین سفرهای پژوهشی برای مشاهدهی آنها در زیستگاه طبیعیشان، اسمیت پیشبینی کرده بود کوئلکنتها از این بالهها برای «راه رفتن» روی بستر دریا استفاده میکنند.
اما مشاهدات نشان میدهند کوئلکنتها معمولاً همراه جریان آب شناور میمانند، در حالی که بدن و دمشان سفت و بیحرکت است. بالهی پشتی نخست که شبیه بادبان است و بالههای لوبدار به پایداری و تغییر جهت کمک میکنند و همین بالهها در پیشرانش نیز نقش دارند.
بالههای جفتی آنها هماهنگ حرکت میکنند، برخلاف دیگر ماهیها. بالههای شکمی و سینهای مورب با هم کار میکنند، مشابه الگوی حرکت پاهای یک خزندهی در حال راه رفتن.
همچنین دیده شده کوئلکنتها رفتار «ایستادن روی سر» انجام میدهند، یعنی بدنشان را عمودی در آب میچرخانند و چندین دقیقه در این حالت میمانند. این رفتار با اندام منقاری (نوکدار) در سر مرتبط دانسته میشود که تصور میشود تکانههای الکتریکی ضعیف طعمه را تشخیص میدهد.
کوئلکنتها بالههای گوشتی و لوبداری دارند که بیشتر شبیه اندامهای حرکتی هستند تا باله
از دیگر ویژگیهای عجیب کوئلکنتها اینست که بهجای ستون فقرات محکم، توسط نوتوکورد (طناب پشتی) پشتیبانی میشود. جمجمهی استخوانی آنها دارای مفصل درونجمجمهای است؛ لولایی که به ماهی اجازه میدهد دهانش را بهطور ویژهای باز کند. این ویژگی در هیچ مهرهدار زندهی دیگری دیده نمیشود.
آیا یک جانور منقرضشده میتواند دوباره زنده پیدا شود؟
یافتن یک کوئلکنتها زنده را مانند پیدا کردن یک دایناسورِ در حال پرسهزدن در باغ خانه توصیف کردهاند. جوانترین فسیل شناختهشدهی کوئلکنتها ۶۶ میلیون سال قدمت دارد و همین سبب شده بود تصور شود این جانوران منقرض شدهاند.
کوئلکنتها گاهی «تاکسون لازاروس» نامیده میشوند؛ برگرفته از لازاروس کتاب مقدس که از مرگ برخاست. این اصطلاح به جاندارانی اشاره دارد که پس از دورهای طولانی از انقراض ظاهری، دوباره ظاهر میشوند. این گروهها همواره دو ویژگی مشترک دارند: گسترهی جغرافیایی محدود و زیستگاهی که در آن فسیلها بهندرت شکل میگیرند.
در گذشته، کوئلکنتها در زیستگاههای متنوعی از جمله دریاهای کمعمق، دریاچهها و رودخانههای آب شیرین و نیز نواحی عمیق دریایی زندگی میکردند. امروزه، آنها بهطور خاص به نواحی آتشفشانی آبهای عمیق مانند اطراف جزایر کومور وابستهاند.
این نمونه از Caridosuctor populosum، گونهای از ماهیهای کوئلکنت است که در دوره کربنیفر، از حدود ۳۲۶ تا ۳۱۸ میلیون سال پیش، زندگی میکرده است
آیا کوئلکنتها حلقهی گمشده بین خشکی و دریا هستند؟
ماهیهای بالهلوبی مانند کوئلکنتها نسبت به ماهیان بالهپرهای (Actinopterygii) که نزدیک به ۹۹٪ گونههای شناختهشدهی ماهی را تشکیل میدهند، خویشاوندیِ نزدیکتری با چهاراندامان دارند. چهاراندامان پرندگان، دوزیستان، خزندگان و پستانداران هستند. آنها مهرهداران چهاراندامی هستند، هرچند استثناهایی مانند مارها نیز وجود دارند.
ویژگیهایی مانند بالههای انداممانند ممکن است جانوری را در مسیر تکاملی گذار از زندگی در آب به خشکی نشان دهد. هنگام کشف در دههی ۱۹۳۰، Latimeria بهعنوان حلقهی گمشدهی بالقوه معرفی شد. با این حال، پیوند مستقیم کوئلکنتها با انسان و دیگر چهاراندامان بعدتر رد شد. پیتر فوری، کارشناس کوئلکنت در موزه، سال ۱۹۹۰ اشاره کرد که انتظار میرود این حلقهی گمشده در آب شیرین یافت شود و احتمالاً ستون مهرهای ستبری داشته باشد.
یک نقاشی با مداد اثر پیتر فوری که دو ماهی کوئلکنت را نشان میدهد که یکی از آنها در حال انجام «ایستادن روی سر» است. تصور میشود این رفتار به ماهی کمک میکند با استفاده از اندام منقاری خود طعمه را تشخیص دهد
اما کوئلکنت دریازی است و طنابپشتی آن را برای زندگیای مناسب میکند که آب وزن بدنش را تحمل میکند. ویژگیهای دیگری که با ایدهی حلقهی گمشده سازگار نیستند دستگاه تنفسی، دستگاه گردش خون و چشمهایی است که برای نور کم سازگار شدهاند.
سال ۲۰۱۳، دانشمندان ژنوم کوئلکنت را توالییابی کردند. تحلیل DNA آن و دیگر جانوران نشان داد که ماهیان ششریهای نسبت به کوئلکنتها خویشاوندی نزدیکتری با مهرهداران خشکیزی دارند.
کوئلکنت اندونزیایی
سال ۱۹۹۷، نزدیک به ۶۰ سال پس از کشف L. chalumnae در آفریقای جنوبی، کوئلکنتها بار دیگر جهان را شگفتزده کردند. هزاران کیلومتر دورتر، در بازار روباز جزیرهی سولاوسی اندونزی، آرناز مهتا اردمان و همسرش مارک اردمان که ماهیشناس است، با ماهی بزرگ قهوهایرنگی روبهرو شدند که خیلی زود بهعنوان یک کوئلکنت شناخته شد.
این ماهی، محلی صید شده بود و همانند ماجرای اسمیت، جستوجو برای یافتن نمونهی دوم آغاز شد. ماهیگیران این جانور را «راجا لائوت» یعنی «شاه دریا» مینامیدند، اما تا سال بعد صید دیگری گزارش نشد.
تحلیل DNA نشان داد این ماهی اندونزیایی گونهای متفاوت از L. chalumnae است. ماهیشناس فرانسوی، لوران پویا، این گونهی جدید را بهطور رسمی Latimeria menadoensis نامگذاری کرد. رقابت میان گروههای پژوهشی شدید بود و اردمان این نامگذاری را «اقدامی غیرشرافتمندانه و دزدی علمی» توصیف کرد.
آیا کوئلکنتها در خطر انقراض هستند؟
نمیدانیم چه تعداد کوئلکنت وجود دارد. مطالعهای در سال ۲۰۱۱ جمعیت جزیرهی گراند کومور را ۳۰۰ تا ۴۰۰ فرد برآورد کرد، اما دیگر جمعیتها بهخوبی شناخته نشدهاند.
کوئلکنتها در گذشته یک تجارت پرسود بودهاند، اما اکنون هر دو گونه از تجارت محافظت میشوند
کوئلکنتها ارزش غذایی کمی دارند و در گذشته وقتی به دام میافتادند آزاد میشدند، اما با افزایش اهمیت علمیشان، بهطور هدفمند صید شدند.
در گذشته، ماهیگیران جزایر کومور برای گزارش صید کوئلکنت پاداشهای بالایی دریافت میکردند. به همین دلیل نمونههای کافی برای انجام مطالعات جامع فراهم شد. ماهیهای اضافی حتی بهعنوان هدایای رسمی دولت کومور استفاده میشدند.
اسمیت که جمعیت این ماهی را اندک پیشبینی میکرد، از این رویهی پاداشدهی نگران شد و سال ۱۹۵۶ در Times نوشت که اگر گلهای از دایناسورها کشف شود و سیاستی برای پاداش دادن به کشتارشان وجود داشته باشد، جهان بهحق با وحشت عقب خواهد کشید.
با این حال، کوئلکنتها همچنان خواستنی و سودآور باقی ماندند. بازار سیاه شکل گرفت و با وجود اینکه هیچ کوئلکنتی پس از صید بیش از چند ساعت در سطح زنده نمانده، آکواریومها بهشدت خواهان آنها بودند.
نقاشی از ماهی کوئلکنت که در دهه ۱۹۷۰ در جزایر کومورو گرفته شده، اثر گوردون هاوز
گزارش شده که باغوحش لندن در سال ۱۹۵۲ حاضر بود ۱۰۰۰ پوند برای بهدست آوردن یک نمونه بپردازد. سال ۱۹۸۹، آکواریوم توبا در ژاپن بهدلیل پروژهی ۱٫۳ میلیون پوندی برای صید کوئلکنتِ زنده مورد انتقاد قرار گرفت. سال ۱۹۹۲، دو کوئلکنت در فهرست قیمت تجارت غیرقانونی با بهای هر کدام ۱۰۰ هزار پوند ظاهر شدند.
تب سیلاکانت
سال ۱۹۳۹، این نقاشی از یک ماهی کوئلکنت، ستونی را در روزنامه اوکلند استار نیوزیلند با عنوان «دریاچه نس شکستخورده» همراهی میکرد
از نظر تاریخی، هر زمان کشف تازهای دربارهی کوئلکنتها رخ داده، موجی از «تب کوئلکنتها» در جهان شکل گرفته است. اما داستان غیرعادی کوئلکنتها هنوز به پایان نرسیده است. برخی تردید دارند که تنها دو پایگاه جداافتاده برای این ماهیهای عجیب وجود داشته باشد.
کشف دو مدل نقرهای کوئلکنتها در اسپانیا در دههی ۱۹۶۰ که برخی کارشناسان معتقدند منشأ آنها آمریکای میانه در قرن هفدهم یا هجدهم است، سبب شده بعضی پژوهشگران به آبهای سواحل آمریکای مرکزی بهعنوان محل احتمالی گونههای جدید نگاه کنند، هرچند همه قانع نشدهاند.
برخی دیگر با بررسی ژنتیک جمعیتهای کوئلکنت پیشنهاد دادهاند که احتمال وجود گونههای نهان (گونههایی که از دید ظاهری یکسان هستند اما از دید ژنتیکی متفاوت) وجود دارد.
این پرسش مطرح است که آیا گونههای زندهی دیگری از کوئلکنت وجود دارند یا نه و اگر وجود دارند، آیا هرگز آنها را خواهیم یافت. دنیای مرموز کوئلکنتها یادآور بسیار خوبی است که ما هنوز چیزهای زیادی دربارهی رازهای پنهان در اقیانوسهایمان برای آموختن داریم.
مترجم: زهرا ذوالقدر
