«گاو ماقبل تاریخ»؛ دایناسوری با ۵۰۰ دندان و دهانی شبیه جاروبرقی

فرادید| وقتی دانشمندان برای نخستین بار بقایای نیگِرسوروس تاکتی را در صحرای ساهارا کشف کردند، شگفت‌زده شدند. برخلاف دیگر دایناسورهایی که گردن‌های بلند داشتند تا از بالای درختان تغذیه کنند، دهان این ساورپودِ گردن‌بلند به شکل پهن با لبه‌های صاف تکامل یافته بود، پر از صدها دندان کوچک با نرخ جایگزینی شگفت‌آور. همین دهان، نیگرسوروس را از هر موجود ماقبل‌تاریخی دیگری متمایز می‌کرد. 

به گزارش فرادید، این دایناسور در نهایت به یکی از تخصصی‌ترین گیاه‌خواران دوره کرتاسه میانی تبدیل شد. در ادامه با جزئیات علمی آناتومی و شیوه تغذیه این دایناسور شگفت‌انگیز و دلیل معروف شدنش به «گاو مزوزوئیک» آشنا می‌شوید. 

کشفی که مدل‌های تغذیه دایناسورها را تغییر داد

نیگرسوروس تاکتی (Nigersaurus taqueti) نخستین بار در یک مطالعه منتشرشده در PLOS One در سال ۲۰۰۷ به‌طور رسمی توصیف شد. با استفاده از تصویربرداری توموگرافی کامپیوتری با وضوح بالا (µCT) و تحلیل گسترده فسیل‌ها، دانشمندان توانستند جمجمه و ساختار دندانی بسیار ظریف این گونه را بازسازی کنند. 

محققان دریافتند سر نیگرسوروس مجموعه‌ای از سازگاری‌های شدید دارد که پیش از این در ساورپودها مشاهده نشده بود، از جمله: 

• جمجمه‌ای سبک با استخوان‌های حداقلی که دهان پهن را نگه می‌داشت و امکان گاز گرفتن گسترده در جلوی دهان را فراهم می‌کرد. 
• مجموعه‌ای از باتری‌های دندانی (ستون‌های عمودی دندان‌های جایگزین) که در لبه جلویی فک قرار گرفته بودند. 
• دهانی که رو به پایین بود، بر اساس داده‌های وضعیت سر و گوش داخلی که نشان‌دهنده تغذیه نزدیک به زمین است. 

شواهدی که نشان می‌داد دندان‌ها به سرعت، حدوداً یک بار در ماه جایگزین می‌شدند که سریع‌ترین نرخ شناخته‌شده برای هر دایناسور است. 

این تحلیل آناتومیکی فرضیات قبلی را که ساورپودهای بزرگِ گیاه‌خوار همه از بالای درختان تغذیه می‌کردند، رد کرد. برای نخستین بار شواهدی یافت شد که نشان می‌داد برخی دایناسورها در تغذیه‌ی نزدیک به زمین تخصص دارند، درست مانند گاوهای امروزی. 

چه چیزی نیگرسوروس را متفاوت می‌کرد

از جلو، جمجمه نیگرسوروس شبیه هیچ دایناسور شناخته‌شده‌ی دیگری نبود. دهان آن به شکل عجیبی پهن و مربعی بود. این ساختار ظاهر سر را صاف و کمابیش مکانیکی جلوه می‌داد، بیشتر شبیه نازل یک جاروبرقی مدرن تا پوزه حیوان و اجازه می‌داد نواحی وسیعی از گیاهان را در یک حرکت برداشت کند. 

نیگرسوروس به جای گاز گرفتن انتخابی، شاید با حرکت دادن دهان خود روی گیاهان (دهانی که برای تماس مداوم با گیاهان کم‌ارتفاع طراحی شده بود) آن‌ها را به شکلی کارآمد می‌برید و می‌خورد. 

دندان‌هایش در ردیف مستقیمی در لبه فک قرار داشتند، نه در عمق دهان مانند بیشتر گیاه‌خواران. به‌جای یک مجموعه محدود که به مرور فرسوده می‌شد، این دایناسور صدها دندان کوچک و سوزنی شکل داشت که در چند ردیف جایگزین قرار گرفته بودند. 

هرگاه یک دندان از فرسایش گیاهان (یا شن و خاک) ساییده می‌شد، دندان دیگری به‌سرعت جای آن را می‌گرفت. مطالعه سال ۲۰۰۷ نشان داد نرخ جایگزینی دندان‌ها کمابیش هر ۱۴ تا ۳۰ روز یک‌بار بود. این امر سطح دندانی را همیشه مؤثر نگه می‌داشت که با توجه به رژیم غذایی احتمالی شامل سرخس‌ها، دم اسبی‌ها و سایر گیاهان کم‌ارتفاع و سخت ضروری بود. 

این ویژگی شباهت گسترده‌ای با استراتژی‌های دندانی گونه‌های گیاه‌خوار امروزی دارد که حجم زیاد غذا را به‌جای جویدنِ دقیق ترجیح می‌دهند. برای نمونه، گاوها دندان‌هایی دارند که به زیر لثه‌ها کشیده می‌شوند تا فرسایش جبران شود و دندان‌های اسب نیز در طول عمرش مداوم رشد می‌کنند. 

تحلیل سال ۲۰۰۷ شامل بازسازی داخلی حفره مغز نیز میشد که نشان داد دهان نیگرسوروس به‌شکل عادی به سمت زمین متمایل بود، بر خلاف پوزه‌های رو به جلو در بسیاری از دایناسورها. این شکل بدن اجازه می‌داد دایناسور به‌شکل کارآمد گیاهانِ نزدیک زمین را جمع‌آوری کند، مانند حیوانات چمن‌خوار امروزی. 

الگوهای دندانی هم نشان‌دهنده بریدن گیاهان نرم بود، نه گیاهان چوبی یا سفت که این فرضیه را مبنی بر چرا کردن نزدیک زمین تقویت می‌کرد. 

ویژگی منحصربه‌فرد دیگر نیگرسوروس، در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ نشان داد که جمجمه و مهره‌های آن بسیار سبک بودند و استخوان‌های نومَتیک (پر از هوا، مشابه پرندگان) داشتند که وزن کلی بدن را کاهش می‌داد. 

این ویژگی اجازه می‌داد حیوانی با حدود ۹ متر طول و با جرم مشابه فیل مدرن، جمجمه‌ای ظریف و مناسب برای چرا داشته باشد بدون آنکه توسط استخوان‌های سنگین محدود شود. 

اهمیت این دایناسور

سازگاری‌های آناتومیکی شدید زمانی رخ می‌دهند که گونه‌ها از زیستگاه‌های بسیار تخصصی بهره‌برداری می‌کنند و نیگرسوروس نمونه‌ای عالی است. 

ساختار عجیب جمجمه، استخوان‌بندی فوق سبک و دهان رو به جلو راه‌حل‌هایی دقیق برای مسئله‌ای خاص ارائه می‌دهند: برداشت کارآمد گیاهان کم‌ارتفاع در اکوسیستم رقابتی کرتاسه. برخلاف تصور رایج از ساورپودهای بلند، نیگرسوروس یک طرح بدنی داشت که به آن امکان می‌داد نزدیک زمین برنده‌ی قلمروی تغذیه‌ای شود. 

این شواهد فسیلی همچنین یادآور این هستند که استراتژی‌های تغذیه دایناسورها احتمالاً بسیار متنوع‌تر از چارچوب رایج «گیاه‌خوار بلند در مقابل شکارچی رده بالا» بودند. 

علاوه بر گیاه‌خواران عظیم و گوشت‌خواران استخوان‌خوار، موجوداتی مانند نیگرسوروس وجود داشتند که سبک زندگی چرا کردن داشتند، شبیه گیاه‌خواران مدرن. این یافته‌ها نشان از این دارند که اکوسیستم‌های باستانی به‌شکل پیچیده‌ای تقسیم‌شده بودند و دایناسورها نقش‌های غذایی متنوعی داشتند که رقابت را کاهش می‌داد و هم‌زیستیِ گونه‌های غول‌پیکر را ممکن می‌کرد. 

ساختار جمجمه، نرخ جایگزینی دندان‌ها و الگوهای فرسایش میکروسکوپی، دیدگاه‌های بی‌سابقه‌ای از رفتار و رژیم غذایی ارائه می‌دهند، حتی بدون بافت نرم. جهت‌گیری دندان‌ها، سرعت جایگزینی و فرسایش سطح آن‌ها گواه تماس مداوم با گیاهان ساینده‌ی نزدیک زمین است. 

نیگرسوروس تاکتی نمونه‌ای برجسته از نوآوری تکاملی است. این ساروپود مجهز به یک سیستم تعویض دندان درونی و یک استراتژی تغذیه‌ای بود که کمتر کسی آن را به دایناسورها ربط می‌دهد.

مترجم: زهرا ذوالقدر