۵ خط باستانی که هیچکس هنوز نتوانسته آنها را بخواند
خطوط باستانی اسرار تاریخ را آشکار میکنند. با این حال، با وجود تلاشهای دانشمندان برجسته و فناوریهای قرن ۲۱، برخی از خطوط باستانی هنوز رمزگشایی نشدهاند.
فرادید| آثار رنگ، خراشها یا علامتهای حکشده روی سطوح یا اشیاء، گاهی در نگاه نخست ممکن است شبیه نوشتار به نظر نرسند. در واقع، بسیاری از این نوشتههای باستانی هنگام کشف اولیه نادیده گرفته شدند تا زمانی که دانشمندان شروع به پرسش کردند: آیا این خطوط هدف معنیدار دارند؟ آیا هنر هستند؟ آیا چیزی شبیه نوشتار هستند؟
به گزارش فرادید، اگر این علامتها نمایانگر زبان ناشناختهای از یک تمدن گمشده باشند، تشخیص یک خط باستانی بهعنوان نوشتار نیازمند چشم تیز، ذهن هوشیار، حافظه و تخیل برای تکمیل آموزش دانشگاهی است.
رمزگشایی یک زبان ناشناخته همواره از یک حدس ساده آغاز میشود و با ظهور نمونههای کافی به نظریه تبدیل میشود. امروزه این فرآیند ممکن است شامل تحقیقات چندرشتهای، روشهای تاریخگذاری مختلف، مقایسهها، آزمون و خطا و موارد دیگر پیش از رسیدن به لحظه «یافتم!» شود.
اما زمانی که زبان پایه ناشناخته است و نمونههای یافت شده نیز اندک هستند، ممکن است رمزگشایی خطوط با بنبستی جدی مواجه شود. نمونههایی از این خطوط همچنان رمزگشایی نشده را در ادامه ملاحظه خواهید کرد.
۱. خط ا (A) از کرت مینوسی
باستانشناس بریتانیایی، سِر آرتور اِوانز سال ۱۹۰۰ میلادی در حال کاوش کاخ باشکوه کنوسوس در جزیره یونانی کرت بود. هر روز کشفیات هیجانانگیزی داشت. میان یافتهها، قطعاتی از لوحهای سفالی با خط ناشناخته وجود داشت. او آنها را بر پایه لایهبندی مکان به حدود ۱۸۰۰-۱۴۵۰ پیش از میلاد تاریخگذاری کرد و توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر شدند و تلاشها برای رمزگشایی خطی که او خط «A» نامید، آغاز شد.
حقایق و فرضیات پذیرفتهشده
این خط توسط تمدنی گمشده در جزیره کرت استفاده میشد. اوانز مردم آن را مینوسیها نامید، بر پایه افسانه شاه مینوس.
این خط نمایانگر زبان ناشناختهای است که هیچ شباهتی به هیچ زبان یا سیستم نوشتاری شناختهشدهای ندارد، جز شباهت بصری به خط B که بعدها توسعه یافت.
دانشمندان باور دارند که این خط ترکیبی از نمادهای هجا و نشانههای کامل کلمه (لوگوگرامها) است. برخی حدس میزنند که شاید برخی نمادها دارای ارزشهای آوایی و اندیشهنگارانه هم باشند.
نوشتههای موجود روی لوحهای گِلی مستطیلی کوچک، سفال، اشیاء فلزی، ظروف سنگی و مهرههای حکشده روی اشیاء سفالی قرار دارند. نقوش نقاشیشده بر دیوارها و سفال بهخوبی حفظ نشدهاند و هیچ نمونهای از مواد فاسدشدنی وجود ندارد.
نسخههای لوح خط A در موزه اپیگرافیک آتن؛ نسخههای اصلی از موزه باستانشناسی خانیا، کرت
کمابیش یکپنجم نمادها شبیه خط هیروگلیف کرتی هستند (که آن هم رمزگشایی نشده) و حدود ۲۰۰ سال پیش در جزیره توسعه یافته بود.
این دو خط مدتی همزمان استفاده میشدند، خط A در مرکز و جنوب و هیروگلیف کرت در شمال و شمالشرق کرت.
بیشترین بخش از قطعات باقیمانده خط A در کاخهای مینوسی مانند فایستوس و کنوسوس یافت شد. شمار کمی هم در سانتورینی، چند جزیره اژه، یونان سرزمین اصلی، شام و آناتولی کشف شد که احتمالاً علامتهای کالاهای تجاری بودهاند.
بیشترین نوشتههای بازیابیشده تعداد کمی نماد دارند.
طولانیترین نوشته تاکنون (۲۰۲۴) بر عصای عاجی کشفشده در ساختمان آیینی کنوسوس است که دانشمندان معتقدند اهداف سیاسی و آیینی داشته و شامل ۱۱۹ نماد لوگوسیلابی و دوازده تصویر قابدار از حیوانات میشود.
برخی کاراکترهای خط A شبیه خط B است که بعداً توسط میسنیها توسعه یافت. خط B سال ۱۹۵۲ رمزگشایی شد، زیرا زبان پایه آن شباهتهایی به یونانی باستان و کلاسیک داشت.
خط A و خط B نمایانگر دو زبان کاملاً متفاوت هستند: مینوسی و میسنی. شباهتها تنها ظاهری بوده و معنایی نیستند. دانشمندان معتقدند خط B احتمالاً از خط A تکامل یافته است.
رمزگشایی زبان ناشناخته از طریق ارتباط با منشأ مردم مینوسی غیرممکن است. مطالعات DNA باقیماندههای باستانی نشان میدهد آنها نوادگان مهاجران نوسنگی اروپایی بودهاند، احتمالاً از آناتولی باستان از طریق اروپا به اژه آمدهاند و DNA آنها به مردم مدرن کرت نزدیکتر است.
نظریهها و حدسها
خط A احتمالاً برای مقاصد تجاری (مقادیر، محتوا و مالکیت) توسعه یافته است. فهرستهای اداریِ این جزئیات در بنادر مبدأ و احتمالاً در بنادر مقصد تهیه میشده است. به نظر میرسد استفاده از این خط بعدها برای دیگر امور اداری، ثبت و نگهداری سوابق و متون مذهبی مانند سرودها گسترش یافته باشد.
۲. دیسک فایستوس
این دیسک جذاب سفالی سال ۱۹۰۸ توسط باستانشناس ایتالیایی، لوییجی پرنیه از کاخ مینوسی فایستوس کشف شد. قدمت آن به دوره مینوسیها، ۱۸۰۰-۱۴۵۰ پیش از میلاد بازمیگردد. ۲۴۱ علامت به شکل مارپیچ از لبه به مرکز در هر دو سوی دیسک ۱۵.۹ سانتیمتری حک شدهاند. یک خط عمودی با نقاط در هر سوی لبه به نظر میرسد آغاز مارپیچ و جهت حکاکی را نشان دهد.
بر اساس موزه باستانشناسی هراکلیون، دنبالههای نمادها تا ۶۱ بار تکرار شدهاند. اجرای یکنواخت نمادها نشان میدهد که آنها در خمیر مرطوب مهر شدهاند و نه اینکه بازنویسی یا کشیده شده باشند، که نوعی «چاپ اولیه» را نشان میدهد.
دیسک فایستوس، طرف B، منبع: موزه هراکلیون، کرت
نظریههای مربوط به هدف آن متفاوت است: از شیء آیینی تا تخته بازی، ابزار آموزشی، متن مذهبی مانند سرود یا دعا و حتی بخشی از ساز موسیقی. نمادها هیچ یک از خطوط شناختهشده مانند خط A، خط B یا هیروگلیفهای کرتی را نشان نمیدهند، اگرچه شباهتهای جزئی وجود دارد.
پس از بیش از یک قرن، همچنان بحثهای زیادی درباره اصالت آن وجود دارد و هیچ تکنیک مشابه یا خط یکسان دیگری کشف نشده است. با وجود ادعاهای متعدد درباره رمزگشایی کامل یا جزئی دیسک فایستوس، هیچکدام تاکنون پذیرفته نشدهاند. در مورد منشأ آن نیز دانشمندان اختلافنظر دارند، اگرچه توافق کلی بر اینست که احتمالاً در اژه ساخته شده، اگر نه در خود کرت.
۳. خط تمدن دره سند
نقشه تمدن دره سند. منبع: ویکیمدیا کامنز
خط رمزگشاینشده تمدن دره سند توسط سر الکساندر کانینگهام، کارمند بریتانیایی و باستانشناس شناسایی شد و سال ۱۸۷۵ تصویری از مهر سنگی صابونی حکشده از خرابههای هاراپا منتشر کرد. تصویر مهر شامل یک تکشاخ و یک نوشته کوتاه میشود و به نام «مُهر تکشاخ» شناخته میشود.
در کاوشهای هاراپا و موهنجو-دارو در دهه ۱۹۲۰ و پس از آن نمونههای بیشتری کشف شدند و اهمیت این خط روشن شد. رمزگشایی آن میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شهرهای برنامهریزیشده و ساختار سیاسی آنها بدهد. همچنین ممکن است پاسخ سوالاتی مانند نبود کاخها و معابد در بین خرابهها را بدهد.
مُهر «تکشاخ»، ۲۶۰۰-۱۹۰۰ پیش از میلاد. منبع: موزه بریتانیا
متأسفانه نمونههای موجود محدود به نوشتههای کوتاه چندکاراکتری میشود. نزدیک به ۴۰۰۰ نمونه وجود دارند که طولانیترین آن تنها ۳۴ کاراکتر دارد. نمونهها شامل مهرها، سفال و لوحهای کوچک میشوند.
سال ۲۰۲۵، محققان تامیلی ادعا کردند که شباهتهای قطعی با نوشتههای سفالی باستانی در ایالت تامیل نادوی هند یافتهاند. این امر دولت محلی را بر آن داشت تا جایزه ۱ میلیون دلاری برای رمزگشایی این خط پیشنهاد دهد. امید است این یافته ارتباط آن با خانواده زبان دراویدی و در نهایت زبان تامیلی را نشان دهد.
۴. رونگورونگو
نقشه جزیره ایستر. منبع: ویکیمدیا کامنز
بیشتر مردم درباره مجسمههای عظیم و مرموز موآی در راپا نوئی (جزیره ایستر) میدانند، اما کمتر کسی از دومین راز این جزیره یعنی خط رونگورونگو اطلاع دارد که هنوز رمزگشایی نشده است. این خط به نخستین ساکنان جزیره نسبت داده میشود و قدمت آن حدود ۴۰۰ میلادی تخمین زده شده، اما آخرین تاریخگذاری رادیوکربن آن را تا ۱۲۰۰ میلادی جلو برده است.
تاریخگذاری رادیوکربن یک لوح چوبی راپا نویی با خط رونگورونگو در بولونیا (۲۰۲۴) نشان داد که چوب آن چند قرن پیش از نخستین تماس اروپاییها با جزیره (۱۷۲۲ میلادی) بوده و این نشان میدهد این خط بومی و بدون تأثیر خارجی بوده است.
لوح رونگورونگو، طرف پشت یا Aruku-Kurenga، ۱۸۶۰. منبع: ویکیمدیا کامنز
این خط توسط کشیش تازهکار کلیسای کاتولیک رومی، برادر اوژن ایرود کشف شد که سال ۱۸۶۴ در راپا نویی مستقر بود. او گزارش داد که در هر خانه لوحهای چوبی با نمادهای عجیب وجود دارد و برخی از آنها نشاندهنده حیواناتی هستند که در جزیره وجود نداشتند.
بعدها روشن شد که بر پایه سنت شفاهی محلی، اجداد راپا نویی ۶۷ لوح این چنینی با خود آورده بودند. دانش خواندن و نوشتن این خط محدود به کاتبان و نخبگانی بود که آن را طی قرونها تنها به نوادگان مستقیم خود منتقل میکردند.
دانشمندان دریافتهاند که این خط با هیچ سیستم نوشتاری دیگری در جزایر اقیانوس آرام یا اقیانوسیه ارتباط ندارد. تعداد کمی از نمادها با نگارههای هزاران پتروگلیف جزیره مشابه هستند.
خط رونگورونگو، قرن ۱۸-۱۹. منبع: موزه بریتانیا
جزیرهنشینان هنوز همان لهجه پولینزیایی را صحبت میکردند، اما قادر به خواندن آن نبودند. گمان میرود نخبگان و کاتبان دانا از بین رفته یا قربانی تجارت برده فعال در منطقه شدهاند. در پی از دست رفتن معنا، لوحها بهعنوان سوخت و صفحات پیچیدن نخ ماهیگیری استفاده شدند.
هنگام درک اهمیت کشف، تنها حدود ۳۰ لوح با متن باقی مانده بود. کاراکترها روی لوحهای چوبی، میلهها و تزئینات به شکل خطوط موازی حک شدهاند. کمابیش ۶۰۰ الفبای تصویری انسان، حیوان، گیاه و اشیاء انتزاعی شناسایی شدهاند و به نظر میرسد خواندن آن به شکل بوستروفیدن معکوس باشد.
۵. خط وینچا
نقشه فرهنگ وینچا، عصر نوسنگی. منبع: ویکیمدیا کامنز
نمادهای باستانی وینچا که به «اروپایی قدیم» هم شناخته میشوند، مربوط به بیش از ۵۰۰۰ پیش از میلاد در عصر نوسنگی هستند. باستانشناس مجارستانی، بارونس زوفیا تورما سال ۱۸۷۵ در تورداشِ رومانی آثاری پوشیده از نمادهای انتزاعی ناشناخته کشف کرد.
مجموعهای از نمادهای مشابه در سال ۱۹۰۸ در وینچا، صربستان کشف شد که بهعنوان مکان مرجع شناخته شد. یافتههای بعدی از دهه ۱۹۶۰ در سراسر بالکان، حوضه دانوب و کشورهای همسایه جنوبشرقی اروپا از جمله یونان یافت شدند.
لوح وینچا، Gradeshnitsa Tablet، موزه تاریخ وراتسا. منبع: ویکیمدیا کامنز
خط وینچا شامل اشکال هندسی، صلیبها، خطوط، موجها، پیچشها، الگوهای شانهای، شکلهای حیوانی، انسانهای چوبی، صلیب شکسته و غیره میشود. کاتبان آنها را روی کاشیهای مرطوب، سفال، مجسمهها و دیگر اشیاء حک یا نقاشی کردند. این خط همانند دیگر خطوط رمزگشاینشده، نمایانگر زبان یا زبانهای ناشناخته است.
اصلیترین بحث در مورد این خط اینست که آیا میتوان آن را قدیمیترین شکل نوشتار واقعی دانست، بیش از هزار سال پیش از خط میخی و هیروگلیفهای مصری. استفاده طولانی و گسترده و الگوهای تکراری روی چندین شیء بازیابیشده، نشاندهنده کاربرد آن بهعنوان ابزار ارتباطی برای کلمات و مفاهیم انتزاعی است.
مترجم: زهرا ذوالقدر
