گلستان؛ موزه‌ زنده روی زمین

هزاران سال تاریخ گلستان زیر یک آسمان نفس می‌کشد؛ زیر پای رهگذرانی که بی‌خبر از عظمتش رد می‌شوند. شهری سه‌هزارساله زیر خاک مدفون است، دیواری عظیم از دل تاریخ سر برآورده و برجی هزارساله همچنان سکوت می‌کند اما حرف‌ها دارد. اینجا نه فقط استان گلستان، بلکه موزه‌ای زنده روی زمین است؛ موزه‌ای که در آن جنگل نفس می‌کشد، باد از میان دیوارهای تاریخی می‌گذرد و فرهنگ‌های کهن در کنار هم زندگی می‌کنند.

استان گلستان با تنوع اقلیمی منحصربه‌فرد از جنگل‌های هیرکانی و خلیج گرگان تا کویر اینچه‌برون و کوه‌های البرز شرقی، آثار تاریخی برجسته دیوار گرگان، برج قابوس، گورستان خالد نبی و تنوع قومی ترکمن، ترک، تات، سیستانی، کرد و مازندرانی، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مقاصد اصلی گردشگری فرهنگی، طبیعت‌گردی و بومی ایران را دارد.

۲۹ فروردین برابر با ۱۸ آوریل مصادف با روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی که امسال با عنوان «میراث زنده و واکنش اضطراری» نامگذاری شده فرصت خوبی برای معرفی ظرفیت‌های گلستان در این بخش است تا مشتاقان آشنایی بیشتر با تاریخ کهن ایران زمین به این استان با تاریخ هفت هزار ساله سفر کنند.

معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: ۲ هزار و ۵۰۰ اثر تاریخی، طبیعی، معنوی و فرهنگی در استان وجود دارد که تاکنون هزار و ۵۵ اثر آن ثبت ملی و ۶ اثر شامل گنبدقابوس، راه‌آهن شمال-جنوب، جنگل‌ هیرکانی، سوزن دوزی، کمانچه و دوتارنوازی ترکمن ثبت جهانی شده است.

حمید عمرانی رکاوندی افزود: آثار ثبت ملی شامل ۵۰ اثر میراث طبیعی، ۱۷۱ بناها و بافت، ۶۶۱ محوطه باستانی، ۱۱۸ اثر ناملموس و ۵۵ اثر ملموس می‌شود.

وی بیان کرد: هر ساله بر اساس اعتبارات تخصیصی کارهای میدانی برای مرمت، ساماندهی و کاوش در بناها و محوطه‌های تاریخی استان گلستان اجرا می‌شود به عنوان نمونه طبق برنامه هفتم توسعه امسال ادامه ساماندهی و مرمت قلعه آشواده، ساختمان گمرک بندرگز، موزه روستایی گلستان و ساماندهی گنبدقابوس در دستورکار قرار دارد.

صدور سند برای سه اثر تاریخی گلستان

معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان از صدور سند مالکیت شهر باستانی سه هزار ساله جرجان به مساحت بیش از ۳۰ هکتار به نام دولت جمهوری اسلامی ایران در هفته گذشته خبر داد و گفت: شهر تاریخی «جرجان» در سه کیلومتری گنبدکاووس با نشانه‌های روشنی از دوران حکومت سامانیان، آل‌زیار و سلجوقیان که در سال ۶۲۰ هجری بر اثر حمله مغول از بین رفت در زمان آبادانی خود هزار و ۲۰۰ هکتار مساحت داشت اما به دلایل مختلف نظیر توسعه بخش کشاورزی، ساخت خانه‌، کاوش‌های غیرمجاز و زمین خواران مدفون شده است.

به گفته کارشناسان، بیش از صدها محوطه و تپه باستانی در این شهر وجود دارد که تنها بخش اندکی از آنها شناسایی شده و داده‌ها و یافته‌های باستان‌شناسی نیز نشانگر آن است که این منطقه تمامی شرایط لازم برای تداوم فرهنگی را تا دوران اسلامی داشته و کشف سفالینه‌های مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد و عصر آهن در محلی به نام «حبی بلی » در محدوده شهر جرجان و در حاشیه رودخانه گرگان رود، شاهدی بر این مدعاست.

عمرانی ادامه داد: همچنین تاکنون برای ۱۶۲ هکتار از محوطه دیوار تاریخی گرگان و محوطه حدود یک هکتاری برج قابوس سند مالکیت به نام دولت صادر شده است.

آماده سازی پرونده مقدماتی دیوار تاریخی گرگان برای ثبت جهانی

یکی از برجسته‌ترین آثار تاریخی استان گلستان، دیوار بزرگ گرگان است که به عنوان سومین دیوار طولانی و بلند جهان شناخته می‌شود. این دیوار پس از دیوار تاریخی چین با ۶ هزار کیلومتر و دیوار آلمان با حدود ۵۵۰ کیلومتر، طولی معادل ۲۰۰ کیلومتر دارد.

عمرانی رکاوندی با تاکید بر اهمیت دیوار تاریخی گرگان به عنوان سومین دیوار طولانی و بلند جهان، از آماده سازی پرونده مقدماتی این اثر باستانی برای ثبت جهانی خبر داد و گفت: بعد از تکمیل پرونده با جذب اعتبار، ادامه کارهای میدانی مانند ساماندهی و مرمت، کاوش و آموزش در محوطه این اثر تاریخی صورت می‌گیرد تا هرچه زودتر روند ثبت جهانی آن انجام شود.

وی افزود: این دیوار که در سال ۱۳۸۷ به ثبت ملی رسیده از کوه‌های گلیداغ در مراوه تپه آغاز و تا سواحل گمیشان ادامه دارد و پس از دیوار تاریخی چین با ۶ هزار کیلومتر و دیوار آلمان با حدود ۵۵۰ کیلومتر، سومین دیوار طولانی و بلند جهان محسوب می‌شود که در زمان تاسیس خود کاربری‌های مختلفی از جمله دفاعی و نظامی داشته است.

معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان بیان کرد: از سال ۱۳۷۸ پروژه بررسی وضعیت دیوار تاریخی گرگان با رویکرد مطالعه، حفاظت، مرمت و احیا آغاز شد و تاکنون ۱۲۰ میلیارد ریال در خصوص ساماندهی و مرمت، بسترسازی و آزادسازی حریم هزینه شده است.

دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته آن از جمله شاهکارهای مهندسی نظامی دوره امپراتوری ساسانی در حوزه فرهنگی شمال شرق ایران است که با هدف جلوگیری از تاخت و تازهای اقوام بیابانگرد آسیای مرکزی و پاسداری از مرزهای کشور، راه ابریشم و امنیت و آسایش مردم منطقه با مصالح خشت و آجر احداث شد که در منابع تاریخی با نام‌های دربند گرگان، دربند خزران، باب الابواب، سد ایران و توران، سد یاجوج و ماجوج، سد اسکندر، سد پیروز، سد خسرو، سد انوشیروان، سد قزل آلان و مارسرخ از آن یاد می‌شود.

پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی زیادی به موضوع دیوار بزرگ گرگان پرداخته‌اند اما نخستین بار اریک اشمیت آمریکایی در سال ۱۳۱۰ خورشیدی با پرواز بر روی شهرهای ایران و دشت گرگان موفق به شناسایی ۱۷۰ کیلومتر از مسیر دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته شد و بستر لازم را برای مطالعات گسترده باستان شناسی فراهم کرد.

در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی مرحوم محمد یوسف کیانی، سرپرست هیات کاوش‌های باستان شناسی دشت گرگان با پرواز مجدد بر روی دیوار بزرگ گرگان موفق به شناسایی مسیر دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته از سواحل شرقی دریای کاسپین تا کوه‌های پیشکمر در ارتفاعات معروف به عرب‌داغ شد که نتایج این بررسی هوایی با همکاری مرحوم محمد مهریار، منجر به ارایه اولین نقشه مسیر دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته و چاپ نتایج اولین کاوش این دیوار گردید.

دیوار بزرگ گرگان دارای ۲۰۰ کیلومتر طول با عرض متوسط ۲/۵ متر بر اساس نتایج کاوش باستان شناسی است که با مصالح آجر و ملات گل احداث شده و در برخی منابع تاریخی ارتفاع این دیوار ۸ تا ۱۰ متر اعلام شده است.

به گفته عمرانی رکاوندی، معرفی آثار باستانی و تاریخی گلستان نقش مهمی در افزایش استقبال گردشگران برای سفر به استان با قدمت چندین هزار ساله دارد که نتیجه آن به طور قطع رونق گردشگری خواهد بود.

منبع: ایرنا