انسانهای ماقبل تاریخ به جای «ضد آفتاب» از چه چیزی استفاده میکردند؟
امروزه استفاده از کرم ضدآفتاب یکی از مهمترین راههای پیشگیری از سرطان پوست به شمار میرود، اما هزاران سال پیش که خبری از کرمهای ضدآفتاب، لباسهای مدرن یا توصیههای پزشکی نبود، انسانهای اولیه چگونه از پوست خود در برابر پرتوهای فرابنفش خورشید محافظت میکردند؟
فرادید| دانشمندان میگویند انسانهای باستانی علاوه بر بهرهگیری از پوست تیره، از مادهای طبیعی به نام «اُخرای سرخ» نیز بهعنوان نوعی ضدآفتاب استفاده میکردند. شواهد باستانشناسی حتی نشان میدهد این راهکار شاید در دورهای که میدان مغناطیسی زمین برای حدود ۳۰۰ سال بهشدت تضعیف شده بود، به بقای انسانهای مدرن کمک کرده باشد.
به گزارش فرادید؛ تا همین چند هزار سال پیش، بیشتر انسانهای جهان پوست تیره داشتند. حتی در اروپا نیز رنگ پوست روشن تا عصر آهن، یعنی حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد، بهطور گسترده رایج نشده بود.
دلیل این موضوع وجود مقدار بیشتر ملانین در پوست تیره است؛ رنگدانهای که مانند یک ضدآفتاب طبیعی عمل میکند و از پوست در برابر پرتوهای فرابنفش خورشید محافظت میکند.
البته این مزیت یک نقطهضعف نیز دارد. ملانین با جلوگیری از نفوذ نور خورشید، توانایی بدن برای تولید ویتامین D را کاهش میدهد. به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند با مهاجرت انسانها به عرضهای جغرافیایی شمالی که نور خورشید کمتر بود، پوست روشن بهتدریج تکامل یافت تا بدن بتواند ویتامین D بیشتری تولید کند.
ضدآفتاب طبیعی انسانهای نخستین
اما حتی پوست تیره نیز محافظت کامل در برابر نور خورشید ایجاد نمیکند. یکی از بهترین محافظهای طبیعی که انسانهای باستان از آن استفاده میکردند، اُخرای سرخ بود؛ نوعی خاک رس رنگی که مقدار زیادی اکسید آهن دارد و میتواند بخشی از پرتوهای فرابنفش را پراکنده کند.
آزمایشی که در سال ۲۰۱۵ انجام شد نشان داد هرچه ذرات اخرا ریزتر باشند، قدرت محافظتی آنها در برابر نور خورشید بیشتر است.
نکته جالب اینکه انسانهای خردمند اولیه ساکن غار معروف قفزه در فلسطین امروزی، با وجود دسترسی به منابع محلی اخرا، نوع مرغوبتر و نرمتر آن را از فاصلهای بیش از ۶۰ کیلومتر حمل میکردند. این موضوع این احتمال مرا پیش میآورد که آنها از خواص محافظتی این ماده آگاه بودهاند.
امروزه نیز برخی اقوام آفریقایی، از جمله مردم اوواهیمبا در شمال نامیبیا، همچنان از اخرا بهعنوان ضدآفتاب طبیعی استفاده میکنند و آن را بهتنهایی یا همراه با کره حیوانی یا چربی روی پوست خود میمالند.
آیا اخرا باعث بقای انسان مدرن شد؟
یکی از جالبترین نکات این پژوهش به رویدادی موسوم به لاشامپ (Laschamp Event) مربوط میشود. حدود ۴۲ هزار سال پیش، میدان مغناطیسی زمین برای نزدیک به ۳۰۰ سال بهشدت ضعیف شد و توانایی آن برای محافظت از زمین در برابر پرتوهای زیانبار خورشید کاهش یافت.
جالب آنکه شواهد باستانشناسی نشان میدهد استفاده از اخرا دقیقاً در همین دوره بهشدت افزایش پیدا کرده است. برخی پژوهشگران حدس میزنند انسانهای خردمند با استفاده از ترکیبی از لباسهای دوختهشده و اخرا توانستند در برابر افزایش شدید تابش فرابنفش مقاومت کنند.
در مقابل، احتمال داده شده که نئاندرتالها به دلیل نداشتن لباسهای کاملاً اندازه و شاید استفاده کمتر از اخرا، آسیب بیشتری از این شرایط دیده باشند. انسانهای مدرن از سوزن و درفشهای استخوانی برای دوخت لباسهای چسبان استفاده میکردند، در حالی که تصور میشود نئاندرتالها پوست حیوانات را بهصورت آزادتر بر تن میکردند.
آیا همین موضوع باعث انقراض نئاندرتالها شد؟
پژوهشگران تأکید میکنند که این فرضیه هنوز قطعی نیست و ارتباط میان تضعیف میدان مغناطیسی زمین، افزایش استفاده از اخرا و انقراض نئاندرتالها همچنان در حد یک احتمال علمی باقی مانده است. ممکن است این همزمانی صرفاً تصادفی باشد.
با این حال، شواهد موجود نشان میدهد محافظت در برابر نور خورشید برای انسانهای ماقبل تاریخ نیز به همان اندازه که امروز برای ما اهمیت دارد، حیاتی بوده است؛ با این تفاوت که آنها به جای کرمهای ضدآفتاب مدرن، به رنگدانههای طبیعی، پوست تیره و لباسهای مناسب تکیه میکردند تا از آسیب پرتوهای خورشید در امان بمانند.
