راز درخشش «کاسههای هزارساله» که در بیابانهای سودان پیدا شدند
کاسههای اشرافی و لوکسی که در محوطه باستانی دِرَحیب در صحرای سودان کشف شدهاند، پس از حدود هزار سال هنوز درخشش طلاییرنگ خود را حفظ کردهاند. پژوهشگران دریافتهاند که این درخشش حاصل نانوذرات نقره و مس در لعاب ظروف بوده است؛ اندازه میانگین این نانوذرات نقره تنها ۸ نانومتر است.
فرادید| این سفالها که به سدههای نهم تا دوازدهم میلادی تعلق دارند، با تصاویر حیوانات، گلوارهها، نوشتههای عربی و احتمالاً نوازندگان موسیقی تزئین شده بودند و به نظر میرسد ظروفی تجملاتی برای استفادۀ اشراف بودهاند. برخی قطعات نیز دارای دعاهایی برای نوشندگان بودند.
به گزارش فرادید؛ سفالهای براق یکی از پیشرفتهترین فنون سفالگری جهان اسلام در قرونوسطی بودند. صنعتگران ترکیباتی از نقره و مس را روی لعاب ظرف قرار میدادند و آن را دوباره در دمای پایین و شرایط خاص حرارت میدادند. نتیجه، لایهای بسیار نازک از ذرات فلزی بود که در برخورد با نور، ظاهری طلایی یا رنگینکمانی ایجاد میکرد، بدون آنکه در ظرف طلایی وجود داشته باشد.
بررسیها نشان داد ۹۰ درصد نانوذرات کشفشده قطری بین ۵ تا ۱۲ نانومتر دارند و نقره پس از حدود هزار سال همچنان به شکل فلزی باقی مانده است.
منشأ ظروف؛ بصره یا مصر؟
یکی از مهمترین پرسشها این بود که این ظروف در کجا ساخته شدهاند. ظاهر سفالها میتوانست هم با سنت تولید میانرودان و هم با فسطاط مصر سازگار باشد، اما بررسی ترکیب شیمیایی لعاب نتیجه متفاوتی به دست داد.
میزان سرب، قلع و منیزیم در نمونههای دِرَحیب شباهت بیشتری به سفالهای بصره داشت. بنابراین پژوهشگران شهر بصره در عراق امروزی را محتملترین مرکز تولید این ظروف میدانند، هرچند منشأ آنها بهطور قطعی اثبات نشده است.
زندگی اشرافی در دل بیابان
دِرَحیب در دوره قرونوسطی بخشی از شبکههای تجاری مهمی بود که دره نیل، دریای سرخ و جهان اسلام را به یکدیگر متصل میکردند. منطقه العلاقی نیز به دلیل منابع طلا اهمیت داشت.
کشف این کاسهها در نزدیکی یک مجموعه مستحکم نشان میدهد که این سکونتگاه بیابانی برخلاف تصور، کاملاً منزوی نبوده است. ظروفی که احتمالاً در بصره ساخته شده بودند، همراه با کالاهایی از فلسطین و چین به سودان رسیده بودند و احتمالاً در سفره اشراف محلی استفاده میشدند.
خلاصه اینکه ذرات فلزی بسیار کوچک و پنهان در لعاب این ظروف هزارساله، شواهدی دقیق از مسیر تجارت کالاهای لوکس در جهان اسلام قرونوسطی ارائه کردهاند؛ از کارگاههای بصره تا قلب صحرای سودان.
