چرا باستان‌شناسان مقبرۀ اسرارآمیز اولین امپراتور چین را باز نمی‌کنند؟

فرادید| پژوهش‌هایی که در سال ۲۰۲۰ در مجله علمی Scientific Reports منتشر شدند، وجود مقادیر بالاتر از حد معمول بخار جیوه در اطراف تپه آرامگاه را تأیید کردند؛ موضوعی که با گزارش‌های تاریخی سیما چیان، مورخ مشهور دودمان هان در کتاب شی‌جی  (یادداشت‌های تاریخی که حدود سال ۹۱ پیش از میلاد نوشته شده) همخوانی دارد.

به گزارش فرادید؛ به همین دلیل، پژوهشگران به‌جای شکافتن و ورود به آرامگاه، از فناوری‌های غیرمخرب استفاده می‌کنند؛ از جمله رادار نفوذکننده به زمین و تصویربرداری با پرتوهای میونی کیهانی که امکان بررسی ساختار درونی آرامگاه را بدون آسیب زدن به آن فراهم می‌کنند.

در نزدیکی شهر شی‌آن در استان شاآنشی، این مجموعه زیرزمینی همچنان یکی از بزرگ‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی جهان است که بخش اصلی آن کاوش نشده است. چین شی هوانگ، فرمانروایی که دولت‌های رقیب چین را متحد کرد و در سال ۲۲۱ پیش از میلاد دودمان چین را بنیان گذاشت، ساخت آرامگاه خود را از سال ۲۴۶ پیش از میلاد آغاز کرد. این پروژه ۳۸ سال ادامه یافت و گفته می‌شود حدود ۷۰۰ هزار کارگر در آن مشارکت داشتند.

در سال ۱۹۷۴، کشاورزان به‌طور اتفاقی به بخش بیرونی این مجموعه برخورد کردند و کشف آنها یکی از شگفت‌انگیزترین یافته‌های باستان‌شناسی قرن بیستم را رقم زد: هزاران سرباز سفالی در اندازه واقعی که بعدها به ارتش سفالین شهرت یافتند.

با این حال، تپه مرکزی مجموعه که اتاق تدفین اصلی امپراتور در زیر آن قرار دارد، همچنان گشوده نشده است. تصمیم برای دست‌نخورده باقی گذاشتن آرامگاه داخلی، حاصل ترکیبی از محدودیت‌های فناوری حفاظت از آثار، نگرانی‌های مربوط به ایمنی کاوشگران و سیاست‌های کنونی چین در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی است.

خطر نابودی آثار در اثر تماس با هوا

مهم‌ترین مانع فنی برای ورود به اتاق مرکزی، خطر آسیب‌های ناشی از قرار گرفتن آثار در معرض شرایط جوی است. هنگامی که باستان‌شناسان در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ گودال‌های بیرونی حاوی سربازان سفالی را کاوش کردند، تماس ناگهانی مجسمه‌ها با هوا پیامدهای ویرانگری داشت. لایه‌های لاکی و رنگی آلی که سطح پیکره‌های سفالی را پوشانده بودند، تنها ظرف چند دقیقه در اثر تماس با هوا خشک شدند، جمع شدند و شروع به پوسته‌پوسته شدن کردند.

فناوری‌های مدرن حفاظت از آثار نیز هنوز نمی‌توانند تضمین کنند که مواد آلی، منسوجات و سطوح رنگ‌شده پس از قرار گرفتن در معرض اکسیژن و رطوبت محیط برای مدت طولانی سالم باقی بمانند.

به همین دلیل، اداره دولتی میراث فرهنگی چین سیاستی را دنبال می‌کند که در آن روش‌های بررسی غیرتهاجمی بر حفاری فیزیکی اولویت دارند. مقام‌های دولتی و باستان‌شناسان ارشد معتقدند تا زمانی که فناوری حفاظت بتواند از مواد آلی در برابر تخریب ناشی از تماس با محیط بیرون به‌طور مطمئن و پایدار محافظت کند، نباید به بخش مرکزی آرامگاه دست زد.

خطر ناپایداری ساختاری و غلظت بالای جیوه

مسئله تنها حفظ آثار نیست. خطرات احتمالی درون تپه آرامگاه نیز دلیل دیگری برای احتیاط شدید باستان‌شناسان است. سیما چیان، مورخ بزرگ دوره دودمان هان، در کتاب شی‌جی نوشته است که سازندگان آرامگاه برای محافظت از محل دفن امپراتور، تله‌های مکانیکی مجهز به کمان‌های خودکار نصب کرده بودند تا به مهاجمان شلیک کنند. او همچنین از رودخانه‌های مصنوعی ساخته‌شده از جیوه سخن گفته که قرار بود نمادی از رودهای زرد و یانگ‌تسه باشند.

بررسی‌های علمی جدید، دست‌کم بخشی از این روایت تاریخی را تأیید کرده‌اند. پژوهشی که در سال ۲۰۲۰ در Scientific Reports منتشر شد، وجود غلظت‌های قابل توجه بخار جیوه در نقاط مختلف تپه آرامگاه را نشان داد؛ به‌طوری‌که میزان جیوه موجود در هوا به شکل محسوسی بیشتر از سطح طبیعی منطقه بود.

وجود جیوه در چنین فضای بسته و زیرزمینی می‌تواند موجب تجمع بخارهای سمی شود. بنابراین، ورود به آرامگاه بدون تجهیزات تخصصی برای مهار و کنترل این مواد می‌تواند سلامت گروه‌های کاوش و حتی افراد حاضر در مناطق اطراف را به خطر بیندازد.

پژوهش بدون حفاری و آینده‌ای نامعلوم

پژوهشگران به‌جای باز کردن آرامگاه مرکزی، از روش‌های ژئوفیزیکی غیرمخرب برای بررسی ساختار درونی آن استفاده می‌کنند. رادار نفوذکننده به زمین، لیدار هوایی و تصویربرداری با پرتوهای میونی کیهانی به دانشمندان اجازه می‌دهند ساختار زیرزمینی مجموعه را بررسی کنند، بدون آنکه خاک و بقایای باستانی را جابه‌جا کنند.

نتایج این بررسی‌ها از وجود مجموعه‌ای زیرزمینی با اتاق‌های متعدد حکایت دارد که در زیر هرمی از خاک فشرده قرار گرفته است. همچنین به نظر می‌رسد شبکه گسترده‌ای از مسیرهای زهکشی در اطراف این مجموعه ساخته شده تا از نفوذ آب‌های زیرزمینی جلوگیری کند.

دولت چین اعلام کرده است که مجموعه آرامگاه در آینده قابل پیش‌بینی همچنان بدون حفاری باقی خواهد ماند. تا زمانی که متخصصان نتوانند روش‌هایی مطمئن برای جلوگیری از تخریب آثار در اثر تماس با هوا و همچنین مدیریت ایمن بخار جیوه در محیط زیرزمینی پیدا کنند، اتاق مرکزی آرامگاه چین شی هوانگ همچنان در اعماق زمین دست‌نخورده باقی خواهد ماند.

شاید همین تصمیم باعث شده باشد یکی از بزرگ‌ترین رازهای باستان‌شناسی جهان، پس از بیش از دو هزار سال، همچنان راز باقی بماند.