حورمهب؛ فرعونی که می‌خواست نام فراعنۀ قبلی را از تاریخ پاک کند
حورمحب در بازگرداندن ثبات به مصر پس از دوران پادشاهان آمارنه نقشی اساسی داشت؛ بااین‌حال، اصلاحات گسترده او و تلاشش برای پاک‌کردن نام فرمانروایان پیشین از تاریخ، همچنان پرسش‌های مهمی را درباره دوران حکومتش مطرح می‌کند.
فرادید| حورمحب پس از دوره آشفته فرمانروایی فرعون‌های آمارنه، به بازسازی ثبات و رونق مصر باستان کمک کرد. او آخرین فرعون دودمان هجدهم مصر بود. حورمحب که از خانواده‌ای غیرسلطنتی برخاسته بود، در دوران آخناتون به‌عنوان کاتبی توانمند و مدیری شایسته در ساختار نظامی و اداری رشد کرد. سپس در دوره کوتاه سلطنت توت‌عنخ‌آمون، فرماندهی ارتش را بر عهده گرفت.
به گزارش فرادید؛ او در اداره کشور نقش داشت و همراه با آی، وزیر اعظم دربار، در بازسازی معبد آمون در تبس مشارکت کرد؛ معبدی که در جریان انقلاب مذهبی آخناتون آسیب دیده بود.
حورمحب چگونه به تخت سلطنت رسید؟
پس از مرگ توت‌عنخ‌آمون در نوجوانی، آی که وزیر اعظم بود و به دربار سلطنتی دسترسی داشت، قدرت را به دست گرفت و فرعون شد. حورمحب تهدیدی برای حکومت آی به شمار می‌رفت، اما در نهایت حمایت ارتش را حفظ کرد و چند سال بعدی را در تبعید سیاسی گذراند.
تندیسی از حورمحب در کنار خدای حوروس
حورمحب حدود چهار سال پس از مرگ آی به سلطنت رسید. برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند که او از طریق کودتای نظامی قدرت را تصاحب کرده باشد. بااین‌حال، از آنجا که آی هنگام رسیدن به سلطنت مردی سالخورده و بیش از ۶۰ ساله بود، این احتمال نیز مطرح است که حورمحب پس از مرگ او و در خلأ قدرت ایجادشده، کنترل کشور را به دست گرفته باشد.
حورمحب برای تحکیم جایگاه خود با موت‌نودجمت خواهر نفرتیتی و از اعضای باقی‌مانده خاندان سلطنتی پیشین ازدواج کرد. او همچنین با برگزاری جشن‌ها و آیین‌های تاج‌گذاری، تلاش کرد حمایت مردم را جلب کند و سنت چندخدایی مصر را که پیش از اصلاحات مذهبی آخناتون رواج داشت احیا کند.
حورمحب تلاش کرد نام آخناتون، نفرتیتی و آی را از تاریخ رسمی مصر حذف کند و آنان را در شمار دشمنان و بدعت‌گذاران قرار دهد. دشمنی سیاسی او با آی چنان شدید بود که آرامگاه این فرعون را در دره پادشاهان تخریب کرد. در این جریان، درپوش تابوت سنگی آی خرد شد و نام او از دیوارهای آرامگاه تراشیده شد.
حورمحب بخش زیادی از دوران حکومت خود را به سفر در مصر و رسیدگی به خسارت‌های ناشی از آشفتگی‌های دوران آخناتون، توت‌عنخ‌آمون و آی اختصاص داد. او پیش از اعمال تغییرات حکومتی، به دریافت دیدگاه‌های مردم عادی نیز توجه نشان می‌داد. یکی از مهم‌ترین میراث‌های حورمحب، فرمان بزرگ اوست که متن آن بر ستون دهم معبد کارناک حک شده است.
این فرمان وضعیت فساد اداری در مصر را به‌شدت محکوم می‌کرد و نمونه‌هایی از تخلفاتی را برمی‌شمرد که بنیان جامعه را تضعیف کرده بودند؛ از جمله تصرف غیرقانونی اموال، رشوه‌خواری، اختلاس، سوءمدیریت مالیات‌های وصول‌شده و حتی استفاده شخصی مأموران مالیاتی از افرادی که به بردگی گرفته بودند.
حورمحب در کنار خدای آمون
حورمحب برای مهار فساد در دستگاه اداری، مجازات‌های سختی وضع کرد. تبعید سربازان فاسد به مناطق مرزی، ضرب‌وشتم، شلاق، بریدن بینی و در موارد بسیار شدید مجازات اعدام، از جمله این مجازات‌ها بودند. در عین حال، او حقوق قضات، مقام‌های دولتی و سربازان را افزایش داد تا انگیزه آنان برای ارتکاب فساد کاهش یابد.
شهر سلطنتی آخناتون، یعنی آخِت‌آتون که امروزه آمارنه نامیده می‌شود، تا حدی متروک شد. بناهای بزرگی که آخناتون و نفرتیتی به آتون، خدای خورشید، اختصاص داده بودند، تخریب شدند و سنگ‌های آن‌ها برای ساخت یا بازسازی معابد سنتی مورد استفاده قرار گرفتند.
حورمحب همچنین نام پادشاهان آمارنه را از کتیبه‌ها و یادمان‌ها حذف یا با نام‌های دیگری جایگزین کرد تا آنان را از حافظه تاریخی مصر پاک کند؛ اقدامی که در تاریخ به‌عنوان نوعی حذف سازمان‌یافته یاد و نام فرمانروایان شناخته می‌شود.
چگونه حورمحب زمینه ظهور رامسس‌ها را فراهم کرد؟
حورمحب بدون وارث درگذشت. او یکی از همکاران دوران خدمت نظامی خود را برای جانشینی برگزید. این فرد با نام رامسس اول به سلطنت رسید، اما پس از حدود یک سال درگذشت و پسرش ستی اول جانشین او شد. به این ترتیب، دودمان نوزدهم مصر شکل گرفت.
قدرت‌گیری دوباره مصر در دوران فرمانروایانی مانند رامسس دوم، معروف به رامسس بزرگ، تا اندازه‌ای نتیجه الگویی بود که حورمحب از خود به جا گذاشت. پادشاهان دودمان رامسسی در ایجاد حکومتی باثبات و کارآمد از روش‌های او پیروی کردند. از این رو، برخی پژوهشگران معتقدند که حورمحب را می‌توان نخستین پادشاه واقعی دودمان نوزدهم دانست؛ هرچند در تقسیم‌بندی رسمی تاریخ مصر، او همچنان آخرین فرعون دودمان هجدهم محسوب می‌شود.
حورمحب در واگذاری مسئولیت‌ها نیز رویکردی سنجیده داشت. او در هر دو شهر ممفیس و تبس، مقام‌هایی مانند وزیر اعظم، فرمانده ارتش و رئیس کاهنان آمون را مستقر کرد. این شیوه بعدها در دوران فرعون‌های دودمان رامسسی به رویه‌ای معمول تبدیل شد. فرمانروایان این دودمان نیز در اسناد رسمی، کتیبه‌ها و آثار هنری سفارش‌داده‌شده خود، احترام زیادی برای حورمحب قائل بودند.
چرا حورمحب دو آرامگاه داشت؟
حورمحب دو آرامگاه برای خود در نظر گرفته بود: نخست، آرامگاهی بزرگ در سقاره، نزدیک ممفیس، که زمانی ساخته شد که او هنوز فردی غیرسلطنتی بود؛ دوم، آرامگاه سلطنتی KV57 در دره پادشاهان.
آرامگاه سقاره مجموعه‌ای گسترده و شبیه به یک معبد بود. این بنا برخلاف بسیاری از آرامگاه‌های دره پادشاهان، به همان اندازه گرفتار غارت و آسیب ناشی از بازدیدهای مکرر نشد و تا امروز اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی و جایگاه حورمحب در اختیار مصرشناسان قرار داده است.
کتیبه‌ها و سنگ‌نوشته‌های سقاره، اطلاعات فراوانی درباره حورمحب دارند. در این آثار، او با توت، خدای نوشتن، جادو، خرد و ماه که معمولاً با سر پرنده‌ای از خانواده لک‌لک‌سانان به تصویر کشیده می‌شد، ارتباط داده شده است. یکی از سنگ‌نوشته‌ها به توت، ماعت و رع‌هورآختی اشاره می‌کند و فهرستی از القاب عملی، افتخاری و مذهبی حورمحب را در بر دارد.
آمنیا، همسر نخست حورمحب، و موت‌نودجمت، همسر دوم او که هنگام زایمان درگذشت، در سقاره دفن شدند. احتمال داده می‌شود که حورمحب نیز ترجیح می‌داد در همین آرامگاه به خاک سپرده شود، اما دفن یک فرعون خارج از دره پادشاهان می‌توانست گسستی بزرگ از سنت سلطنتی آن دوران باشد.
حورمحب چگونه مصر باستان را دگرگون کرد؟
حورمحب همچنان یکی از فرعون‌هایی است که در مقایسه با چهره‌های مشهورتری مانند توت‌عنخ‌آمون و رامسس دوم، کمتر شناخته شده است. بااین‌حال، حکومت منظم و عمل‌گرایانه او برای عبور مصر باستان از آشفتگی دوران پادشاهان آمارنه و حرکت به سوی ثبات مذهبی و شکوفایی اقتصادی در دودمان نوزدهم اهمیت زیادی داشت.
حورمحب ناخواسته زمینه کشف اطلاعات بیشتری درباره آخناتون، نفرتیتی، توت‌عنخ‌آمون و آی را فراهم کرد. او با تخریب بناهای آنان، دفن سنگ‌ها و استفاده مجدد از مصالح ساختمان‌هایشان، آثاری را برجای گذاشت که بعدها باستان‌شناسان توانستند آن‌ها را شناسایی و بررسی کنند. اگر او این مصالح را از میان نمی‌برد و در بناهای دیگر به کار نمی‌گرفت، شاید بخش بیشتری از آثار مربوط به آن فرمانروایان از دسترس پژوهشگران امروزی خارج می‌شد.
امروزه جایگاه حورمحب در کتاب‌های تاریخ پررنگ‌تر شده است. باستان‌شناسان با بررسی آثار دوران حکومت او و مقایسه شواهد مربوط به دیگر فرعون‌ها، می‌کوشند روشن کنند که چگونه سیاست‌ها و الگوی حکمرانی او بر ساختار سیاسی و اداری مصر در دوره‌های بعد تأثیر گذاشت.
