تصاویر| ۶ گونهٔ منقرض‌شده که دانشمندان می‌توانند به زندگی بازگردانند
دانشمندان تاکنون دست‌کم سه گونهٔ منقرض‌شده را احیا کرده‌اند. در سال ۲۰۰۳، پژوهشگران در اسپانیا برای زیرگونه‌ای از بز کوهی پیرنه به نام بوکاردو، که در سال ۲۰۰۰ منقرض شده بود، انتقال هسته انجام دادند. یک بزغالهٔ بوکاردو متولد شد، اما تنها چند دقیقه بعد، بر اثر نقص ریوی جان باخت.
فرادید| دانشمندان در آستانهٔ بازگرداندن چندین گونهٔ منقرض‌شده به زندگی هستند. به گفتهٔ شرکت‌های فعال در زمینهٔ انقراض‌زدایی و دانشمندان، گونه‌های شاخصی مانند ماموت پشمالو، دودو و تیلاسین ــ که با نام ببر تاسمانی نیز شناخته می‌شود ــ ممکن است به‌زودی بار دیگر روی زمین قدم بگذارند.
به گزارش فرادید، انقراض‌زدایی با نمونه‌های دی‌ان‌ای گونهٔ ازدست‌رفته آغاز می‌شود. گاهی این نمونه‌ها شامل ژنوم کامل جانورند. در موارد دیگر، دانشمندان ممکن است ژن‌هایی از گونهٔ منقرض‌شده را به ژنوم یک جانور زنده با خویشاوندی نزدیک وارد کنند.
سپس پژوهشگران، در فرایندی موسوم به «انتقال هسته»، این توالی را درون سلول تخمکی قرار می‌دهند که از همان گونهٔ زندهٔ خویشاوند گرفته شده است. جانوری که حاصل می‌شود، از نظر ژنتیکی به گونهٔ منقرض‌شده شباهت دارد.
دانشمندان تاکنون دست‌کم سه گونهٔ منقرض‌شده را احیا کرده‌اند. در سال ۲۰۰۳، پژوهشگران در اسپانیا برای زیرگونه‌ای از بز کوهی پیرنه به نام بوکاردو، که در سال ۲۰۰۰ منقرض شده بود، انتقال هسته انجام دادند. یک بزغالهٔ بوکاردو متولد شد، اما تنها چند دقیقه بعد، بر اثر نقص ریوی جان باخت.
در سال ۲۰۱۳، گروه دیگری از دانشمندان با استفاده از انتقال هسته، رویان‌های قورباغهٔ شکم‌پرور جنوبی را ایجاد کردند. قورباغه‌های شکم‌پرور جنوبی، قورباغه‌هایی آبزی و بومی استرالیا بودند که نوزادانشان را از دهان به دنیا می‌آوردند. این جانوران در دههٔ ۱۹۸۰، بر اثر گسترش یک بیماری قارچی منقرض شدند. اگرچه انتقال هسته در ایجاد سلول‌هایی که تقسیم و تکثیر می‌شدند موفق بود، هیچ‌یک از رویان‌ها به نوزاد قورباغه تبدیل نشد و آزمایش به پایان رسید.
علم انقراض‌زدایی از آن زمان تاکنون پیشرفت کرده است. در آوریل ۲۰۲۵، دانشمندان از تولد سه تولهٔ «گرگ وحشت» به کمک مهندسی ژنتیک خبر دادند. گرگ‌های وحشت در آخرین عصر یخبندان ــ از ۲٫۶ میلیون تا ۱۱٬۷۰۰ سال پیش ــ زندگی می‌کردند و بیش از ۱۰ هزار سال پیش منقرض شدند.
با ادامهٔ پیشرفت فناوری و پژوهش‌ها، برخی دانشمندان ادعا می‌کنند که گونه‌های شاخصی مانند ماموت‌های پشمالو ممکن است ظرف یک دهه به زندگی بازگردند. خوب یا بد، در ادامه شش جانور منقرض‌شده را معرفی می‌کنیم که دانشمندان در فکر بازگرداندن آن‌ها هستند؛ و یک جانور که پیش‌تر از چنگ انقراض بیرون کشیده‌اند.
ماموت پشمالو
ماموت‌های پشمالو در آخرین عصر یخبندان، از ۳۰۰ هزار تا ۱۰ هزار سال پیش، زندگی می‌کردند؛ هرچند جمعیتی کوچک و منزوی از آن‌ها تا حدود چهار هزار سال پیش در جزیرهٔ ورانگل زنده ماند. جمعیت اصلی این جانوران در توندراهایی پرسه می‌زد که در بخش‌هایی از آسیا، اروپا و آمریکای شمالی امروزی گسترده بودند. دگرگونی اقلیم در پایان عصر یخبندان، همراه با شکار به دست انسان و کاهش تنوع ژنتیکی جمعیت، ممکن است ماموت‌های پشمالو را به سوی انقراض سوق داده باشد.
زمین‌های همیشه‌یخ‌زدهٔ شمالگان، لاشه‌های ماموت‌های پشمالو و حتی ساختار سه‌بعدی ژنوم آن‌ها را حفظ کرده‌اند. این بدان معناست که دانشمندان می‌توانند دی‌ان‌ایِ به‌خوبی حفظ‌شده را استخراج کنند و احتمالاً توالی ژنتیکی‌ای شبیه به توالی ژنتیکی جانوران اصلی بسازند.
این کار، به نوبهٔ خود، به پژوهشگران امکان می‌دهد با استفاده از سلول تخمک یک فیل امروزی، انتقال هسته انجام دهند تا گونه‌ای شبیه ماموت پشمالو به وجود آید. دستاوردهای اخیر نشان می‌دهند که انقراض‌زدایی ماموت پشمالو گام‌به‌گام نزدیک‌تر می‌شود؛ شرکت آمریکایی «کولوسال بایوساینسز»، فعال در زمینهٔ انقراض‌زدایی، ادعا می‌کند نخستین نوزادان «ماموت» خود را تا سال ۲۰۲۸ به دنیا خواهد آورد.
در مارس ۲۰۲۵، کولوسال از «موش‌های پشمالوی» مهندسی‌شدهٔ ژنتیکی رونمایی کرد که موهایی انبوه و قهوه‌ایِ طلایی، با الهام از پوشش ماموت پشمالو داشتند. دانشمندان برای ایجاد این موش‌ها، شش ژن را در موش شناسایی کردند که بافت، طول و رنگ مو را کنترل می‌کنند. در برخی موارد، پژوهشگران صرفاً این ژن‌ها را «خاموش» کردند؛ در موارد دیگر، جهش‌هایی را که در ماموت‌های پشمالو وجود داشت، در ژنوم موش کپی و جای‌گذاری کردند.
موش‌های پشمالو برای کولوسال نوعی «اثبات امکان‌پذیری» هستند: نشان می‌دهند که این شرکت می‌تواند چندین تغییر هدفمند را به‌طور هم‌زمان در ژنوم یک جانور ایجاد کند و ویژگی‌هایی شبیه ماموت را به گونه‌ای دیگر وارد سازد. با این حال، فاصلهٔ میان موش پشمالو و «فیل پشمالو» بسیار زیاد است؛ یعنی پیش از آنکه شرکت بتواند ماموت‌های پشمالو را «بازگرداند»، کارهای زیادی باقی مانده است.
دودو
دودو، پرنده‌ای بزرگ و ناتوان از پرواز بود که تنها در موریس، جزیره‌ای در آب‌های نزدیک ماداگاسکار، زندگی می‌کرد. دودوها در قرن هفدهم، در نتیجهٔ مستقیم استعمار اروپاییان منقرض شدند و از همین رو به نمادی از انقراض ناشی از فعالیت انسان تبدیل شده‌اند. بر اساس اطلاعات دولت موریس، استعمارگران در سال ۱۵۹۸ به این جزیره رسیدند و مجموعه‌ای از گونه‌های غیربومی، از جمله موش‌های صحرایی، گربه‌ها و حتی میمون‌ها را با خود آوردند.
این جانوران تخم‌ها و جوجه‌های دودو را از لانه‌هایشان می‌ربودند و می‌خوردند؛ به‌طوری‌که شمار دودوهای جزیره تنها ظرف چند دهه به سطحی بحرانی رسید. این شکارگری، همراه با جنگل‌زدایی و شکار دودوها به دست انسان، سرانجام تا سال ۱۶۸۱ به نابودی این گونه انجامید.
امروزه دی‌ان‌ای دودو در نمونه‌های نگهداری‌شده در موزه‌های تاریخ طبیعی باقی مانده است. در سال ۲۰۲۲، دانشمندان با استفاده از نمونه‌ای که به‌طرز استثنایی خوب حفظ شده و در مجموعه‌ای در دانمارک نگهداری می‌شود، نخستین ژنوم دودو را بازسازی کردند. با این حال، پیش از بازگرداندن این گونه به زندگی، هنوز چندین مانع وجود دارد. بن لم، مدیرعامل و هم‌بنیان‌گذار کولوسال بایوساینسز، به لایوساینس گفت یکی از این موانع، ضرورت ایجاد تنوع ژنتیکی در توالی دی‌ان‌ای دودو است تا نتیجهٔ کار، جمعیتی از جانوران همسان‌سازی‌شده نباشد.
لم گفت نکتهٔ مثبت این است که چون دی‌ان‌ای این پرنده درون یک تخم قرار دارد، طی‌شدن دورهٔ رشد جنینی دودو بسیار سریع‌تر و آسان‌تر از ماموت پشمالو یا تیلاسین است.
تیلاسین؛ ببر تاسمانی
ببر تاسمانی یا تیلاسین، کیسه‌داری گوشت‌خوار و شبیه گرگ بود که در بخش پایینی پشت خود نوارهایی داشت. این جانور زمانی در سراسر سرزمینی که امروز استرالیا نام دارد، فراوان بود. این گونه بین سه هزار تا دو هزار سال پیش از سرزمین اصلی ناپدید شد، اما جمعیتی از آن در جزیرهٔ تاسمانی باقی ماند.
در اواخر قرن نوزدهم، نخستین مهاجران اروپایی در تاسمانی برای کشتن تیلاسین‌ها جایزه تعیین کردند؛ جانورانی که مردم آن‌ها را شکارچیانی حریص برای دام‌هایشان می‌دانستند. کشتارهای پس از آن، تیلاسین‌ها را به سوی انقراض سوق داد و آخرین فرد این گونه در سال ۱۹۳۶ در یک باغ‌وحش مرد.
اندرو پسک، استاد ژنتیک و زیست‌شناسی تکوینی دانشگاه ملبورن استرالیا، به بی‌بی‌سی فیوچر گفت تیلاسین‌ها گزینهٔ مناسبی برای انقراض‌زدایی هستند، زیرا نمونه‌های سالم فراوانی برای استخراج دی‌ان‌ای از آن‌ها وجود دارد. پسک، که در زمینهٔ انقراض‌زدایی با کولوسال بایوساینسز همکاری می‌کند، گفت: «هر موزهٔ بزرگی می‌خواست یک نمونه از این جانور را در مجموعه‌اش داشته باشد؛ بنابراین صدها نمونه در سراسر جهان وجود دارد و برخی از آن‌ها به‌طرز استثنایی خوب حفظ شده‌اند.»
اما دی‌ان‌ای این نمونه‌ها بسیار قطعه‌قطعه شده است؛ یعنی برای دستیابی به توالی‌ای که کارکرد زیستی داشته باشد، به ویرایش گسترده‌ای نیاز است. پسک و همکارانش در سال ۲۰۱۷ ژنوم کامل یک تیلاسین را توالی‌یابی کردند و در سال ۲۰۲۳ نیز پژوهشگران از یک ببر تاسمانی، آران‌ای استخراج کردند. با این حال، به گفتهٔ او، پیش از تولد یک نوزاد تیلاسین باید بر چالش‌های بسیار بیشتری غلبه کرد.
کبوتر مهاجر
کبوتر مهاجر زمانی فراوان‌ترین گونهٔ پرنده در آمریکای شمالی بود. بنا بر اطلاعات مؤسسهٔ اسمیتسونین، پیش از قرن هفدهم، این گونه بین ۲۵ تا ۴۰ درصد از کل جمعیت پرندگان سرزمینی را تشکیل می‌داد که امروز ایالات متحده نام دارد. مهاجران اروپایی این کبوترها را برای گوشتشان شکار کردند و به‌تدریج زیستگاهشان را از بین بردند؛ اقداماتی که به انقراض آن‌ها انجامید.
به گفتهٔ انجمن آدوبون، کبوترهای مهاجر در دسته‌های بزرگ جابه‌جا می‌شدند و به‌صورت گروهی زادآوری می‌کردند؛ ویژگی‌هایی که آن‌ها را در برابر شکار به‌شدت آسیب‌پذیر می‌کرد. آخرین کبوتر مهاجر شناخته‌شده، پرنده‌ای ماده به نام «مارتا» بود که به افتخار مارتا واشینگتن نام‌گذاری شده بود و در سال ۱۹۱۴ مرد.
ده‌ها نمونهٔ تاکسیدرمی‌شده از کبوتر مهاجر در موزه‌ها نگهداری می‌شود و دانشمندان دی‌ان‌ای آن‌ها را استخراج و توالی‌یابی کرده‌اند. اما این دی‌ان‌ای به‌اندازه‌ای قطعه‌قطعه است که بعید به نظر می‌رسد پژوهشگران بتوانند کبوتر مهاجر را به شکل اصلی‌اش بازگردانند. در عوض، شرکت زیست‌فناوری «ریوایو اند ریستور» قصد دارد قطعاتی از دی‌ان‌ای کبوتر مهاجر را وارد ژنوم کبوترهای دم‌نواری امروزی کند تا پرندگانی پدید آیند که به گونهٔ منقرض‌شده شباهت دارند.
بر اساس وب‌سایت این شرکت، هدف آن است که نخستین نسل این کبوترها در سال ۲۰۲۵ از تخم بیرون بیایند و اندکی پس از آن، رهاسازی آزمایشی آن‌ها در طبیعت آغاز شود. به گفتهٔ شرکت، در صورت موفقیت، این پروژه «ظرفیت مداخله در ژنوم را نشان خواهد داد و به احیای بوم‌شناسی جنگل‌های شرق آمریکای شمالی کمک خواهد کرد».
نیاگاو؛ گاو وحشی باستانی
نیاگاوها، نیاکان وحشی همهٔ گاوهای امروزی، از جمله گاو اهلی هستند. آن‌ها جانورانی عظیم‌الجثه و شاخ‌دار بودند که گسترهٔ پراکنششان برای هزاران سال، شمال آفریقا، آسیا و تقریباً سراسر اروپا را در بر می‌گرفت. قدمت نخستین سنگواره‌های شناخته‌شدهٔ آن‌ها به حدود ۷۰۰ هزار سال پیش می‌رسد. نیاگاوها پس از پایان آخرین عصر یخبندان، بزرگ‌ترین پستانداران خشکی‌زی باقی‌مانده در اروپا بودند، اما انسان‌ها با شکار بی‌رویه و تخریب زیستگاه، آن‌ها را منقرض کردند. آخرین نیاگاو شناخته‌شده در سال ۱۶۲۷ در جنگل یاکتوروف لهستان مرد.
تلاش‌های کنونی برای «انقراض‌زدایی» نیاگاو، از این نظر با پروژه‌های مربوط به دیگر گونه‌های منقرض‌شده تفاوت دارد که به مهندسی ژنتیک نیازی ندارد. بخش عمدهٔ دی‌ان‌ای نیاگاو در نژادهای امروزی گاو باقی مانده است و همین موضوع پژوهشگران را به آزمودن روشی جایگزین، موسوم به «اصلاح نژاد بازگشتی»، ترغیب کرده است. این روش شامل انتخاب و جفت‌گیری گاوهایی است که ویژگی‌های ظاهری و رفتارهایشان به نیاگاو شباهت دارد.
رونالد گودری، بوم‌شناس و مدیر بنیاد «تائوروس» که بر پروژهٔ نیاگاو نظارت دارد، به لایوساینس گفت این گاوها عمدتاً از نژادهای جنوب اروپا هستند و در شرایطی نسبتاً وحشی نگهداری می‌شوند. به گفتهٔ گودری، این پروژه که در هلند مستقر است، تاکنون بیش از شش نسل گاو پرورش داده و به تولید جانوری شبیه نیاگاو «بسیار نزدیک» شده است.
کواگا
کواگا، زیرگونه‌ای منقرض‌شده از گورخر دشتی است؛ گونه‌ای که گسترده‌ترین پراکنش را در میان گورخرها دارد. کواگاها بومی آفریقای جنوبی بودند و نسبت به دیگر گورخرها، در بخش عقبی بدنشان نوارهای کمتری داشتند. شکارچیان به دلیل پوست غیرمعمولشان آن‌ها را هدف قرار می‌دادند و کشاورزان نیز برای آنکه دام‌هایشان بدون رقابت با جانوران دیگر چرا کنند، آن‌ها را می‌کشتند.
کشتار بی‌وقفه در قرن نوزدهم باعث انقراض کواگا در طبیعت شد و آخرین کواگای در اسارت نیز در سال ۱۸۸۳ مرد. بر اساس اطلاعات کالج دانشگاهی لندن، تنها هفت اسکلت کواگا باقی مانده است؛ موضوعی که آن‌ها را به نادرترین اسکلت‌های جهان تبدیل می‌کند.
همانند اصلاح نژاد بازگشتی نیاگاو، تلاش‌ها برای بازگرداندن کواگا به زندگی نیز شامل مهندسی ژنتیک نمی‌شود. بر اساس وب‌سایت «پروژهٔ کواگا» در آفریقای جنوبی، این پروژه از سال ۱۹۸۷ گورخرهای دشتی‌ای را که نسبت به حالت معمول این گونه نوارهای کمتری دارند، به‌صورت گزینشی تکثیر کرده است تا «دست‌کم ژن‌های مسئول الگوی نواری مشخصهٔ کواگا را بازیابی کند».
با این حال، به گفتهٔ کالج دانشگاهی لندن، این پروژه بحث‌برانگیز است. منتقدان استدلال می‌کنند جانور حاصل همچنان یک گورخر دشتی خواهد بود و بهتر است بودجهٔ آن صرف پروژه‌های حفاظتی دیگر شود. به گفتهٔ این دانشگاه، در عوض شاید بتوان با استخراج دی‌ان‌ای از مغز استخوان یک اسکلت یا از نمونه‌ای تاکسیدرمی‌شده و سپس تزریق آن به سلول تخمک گورخر، کواگاها را همسان‌سازی کرد.
گرگ وحشت
گرگ‌های وحشت، شکارچیانی منقرض‌شده‌اند که از ۱۲۵ هزار تا ۱۰ هزار سال پیش در قارهٔ آمریکا زندگی می‌کردند. جان اسنو، یکی از شخصیت‌های اصلی سریال «بازی تاج‌وتخت» شبکهٔ اچ‌بی‌او، به داشتن یک گرگ وحشت دست‌آموز به نام «گوست» معروف است. این گرگ‌ها از گرگ‌های امروزی بزرگ‌ترند و پوششی انبوه و سفید دارند. همچنین دندان‌هایشان بزرگ است و زوزه‌ای مشخص و متمایز دارند.
علت ناپدیدشدن گرگ‌های وحشت روشن نیست، اما دانشمندان معتقدند ترکیبی از تغییرات اقلیمی و رقابت بر سر غذا با انسان‌های شکارچی‌ـ‌گردآورنده، آن‌ها را به سوی انقراض سوق داده است. گرگ‌های وحشت شکارچیانی درنده بودند و این فرضیه مطرح شده است که وابستگی غذایی آن‌ها به گیاه‌خواران بزرگ‌جثه ــ که بسیاری از آن‌ها در پایان آخرین عصر یخبندان منقرض شدند ــ به نابودی‌شان انجامیده است.
در آوریل ۲۰۲۵، شرکت زیست‌فناوری کولوسال بایوساینسز اعلام کرد که موفق شده است سه تولهٔ «گرگ وحشت» با مهندسی ژنتیک تولید کند. بنا بر اعلام کولوسال، دو توله به نام‌های رومولوس و رموس در اول اکتبر ۲۰۲۴ و تولهٔ سوم به نام کالیسی در ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۲۵ متولد شدند.
دانشمندان برای ایجاد این توله‌ها، دی‌ان‌ای گرگ وحشت را از یک دندان ۱۳ هزارساله و یک جمجمهٔ ۷۲ هزارساله استخراج و تجزیه‌وتحلیل کردند. سپس آن را با دی‌ان‌ای گرگ‌های خاکستری امروزی مقایسه کردند تا تفاوت‌های کلیدی میان این دو را شناسایی کنند. پس از آن، با استفاده از فناوری ویرایش ژن کریسپر، تغییراتی در ژنوم گرگ خاکستری ایجاد کردند تا با ژنوم گرگ‌های وحشت مطابقت پیدا کند.
آن‌ها سپس این اطلاعات ژنتیکی را وارد سلول‌های تخمک گرگ خاکستری کردند که دی‌ان‌ای خودشان از آن‌ها خارج شده بود. رویان‌های حاصل در رحم سگ‌های اهلی کاشته شدند و توله‌ها پس از ۶۵ روز بارداری به دنیا آمدند.
