کشف تابوت سفالی 2 هزارساله با یک مجسمه عجیب
یک تابوت سفالی متعلق به دوران روم که در شهر باستانی آتودا در غرب ترکیه کشف شده، نقش برجسته‌ای کم‌نظیر از سیلنوس، شخصیت اسطوره‌ای مرتبط با دیونیسوس (خدای شراب و سرمستی آیینی) را در خود جای داده است. پژوهشی تازه نشان می‌دهد که این نقش ممکن است کارکردی فراتر از تزئین داشته و نمادی برای محافظت از مردگان بوده باشد.
فرادید| این تابوت که بقایای آن هنگام بررسی‌های باستان‌شناختی در استان دنیزلی شناسایی شد، احتمالاً به سده نخست یا دوم میلادی تعلق دارد. مهم‌ترین ویژگی آن، چهره‌ای حجاری‌شده است که به سیلنوس نسبت داده می‌شود؛ پیکره‌ای سالخورده در اسطوره‌های یونانی که از همراهان و آموزگاران دیونیسوس، خدای شراب، باروری و شور مذهبی، به شمار می‌رفت.
به گزارش فرادید؛ بیلگه ییلماز کولانجی، دانشیار دانشگاه پاموک‌کاله، این اثر را در پژوهشی منتشرشده در مجله علمی «سدروس» بررسی کرده است. به گفته او، این تابوت نمونه‌ای استثنایی از هنر تدفینی منطقه محسوب می‌شود که در آن ظرفی سفالی با ساخت محلی، با نقشی اسطوره‌ای و غیرمعمول ترکیب شده است.
کشفی نامتعارف در گورستان آتودا
قطعات این تابوت در سال ۲۰۲۳، در جریان بررسی‌های باستان‌شناختی منطقه موسالا، در جنوب شهر باستانی آتودا، شناسایی شدند. آتودا بر تپه‌ای با موقعیت راهبردی و در نزدیکی مرزهای تاریخی کاریه، فریگیه و لیدیه قرار داشت و در دوران حکومت روم از رونق قابل‌توجهی برخوردار بود.
باستان‌شناسان در میان بقایای پراکنده در یک زمین کشاورزی، شش قطعه از یک تابوت سفالی استوانه‌ای را شناسایی کردند. فعالیت‌های کشاورزی به این اثر آسیب زده و قطعات باقی‌مانده به حاشیه زمین منتقل شده بودند. این قطعات که بخش‌هایی از بدنه استوانه‌ای و درپوش را در بر می‌گرفتند، بعدها به موزه دنیزلی انتقال یافتند.
این تابوت از گل سرخ‌فامی ساخته شده بود که ذرات میکا و سنگ آهک در آن دیده می‌شد. قطر اولیه آن حدود ۵۵ تا ۶۰ سانتی‌متر برآورد شده است. نوارهای برجسته و دستگیره‌های افقی آن به نمونه‌هایی شباهت دارند که در شهرهای باستانی مجاور، از جمله لائودیکیه، هیراپولیس و تراپزپولیس، کشف شده‌اند. احتمال می‌رود این ظروف در کارگاه‌های محلی ساخته شده باشند؛ زیرا جابه‌جایی تابوت‌های سفالی بزرگ و شکننده در مسافت‌های طولانی دشوار بود.
بااین‌حال، یکی از قطعات درپوش تفاوت چشمگیری با سایر بخش‌ها داشت. این قطعه که حدود ۳۳ در ۳۰٫۵ سانتی‌متر اندازه داشت، چهره‌ای انسانی را در خود جای داده بود؛ چهره‌ای با حالتی بسیار زنده و متفاوت از تزئینات ساده‌ای که معمولاً بر این نوع تابوت‌دان‌ها دیده می‌شود.
سیلنوس و باورهای مربوط به مرگ
سیلنوس در اسطوره‌های یونانی، در نگاه نخست، شخصیت نامتعارفی برای پاسداری از یک گور به نظر می‌رسد. او معمولاً پیرمردی ریش‌دار و شراب‌دوست تصویر می‌شد و از همراهان نزدیک دیونیسوس، خدای شراب، جشن و سرمستی آیینی بود. بااین‌حال، پیوند این شخصیت با هنر تدفینی نشان می‌دهد که معنای او می‌توانست از خوش‌گذرانی و جشن فراتر برود و با باورهای مربوط به مرگ و زندگی پس از آن ارتباط پیدا کند.
دیونیسوس و همراهانش نه‌فقط در صحنه‌های جشن و بزم، بلکه در آثار هنری مرتبط با تدفین نیز حضور داشتند. تصویر آنان می‌توانست یادآور نوزایی و امکان ادامه حیات پس از مرگ باشد. چهره‌های اغراق‌شده و گاه هراس‌انگیز سیلنوس نیز ممکن بود کارکردی محافظتی پیدا کنند؛ زیرا در باورهای باستانی، چنین چهره‌هایی می‌توانستند نیروهای زیان‌بار را بترسانند و دور کنند.
این برداشت می‌تواند حضور غیرمعمول سیلنوس بر تابوت آتودا را توضیح دهد. ارتفاع نقش برجسته تنها ۴٫۸ سانتی‌متر است، اما جزئیات آن چشمگیرند: پیشانی طاس، چشم‌های گرد و برجسته، بینی پهن، لب‌های عمیقاً حجاری‌شده و ریش کوتاه، چهره‌ای بسیار پرحالت پدید آورده‌اند. این ویژگی‌ها به نقاب‌هایی شباهت دارند که در هنر یونانی و رومی برای نمایش سیلنوس به کار می‌رفتند.
ییلماز کولانجی احتمال می‌دهد که این نقش کارکردی محافظتی داشته و از فرد مدفون در تابوت پاسداری می‌کرده است. اگر چهره در اصل بالای سر متوفی قرار داشته باشد، این تفسیر تقویت می‌شود؛ هرچند آسیب‌دیدگی اثر اجازه نمی‌دهد جایگاه دقیق آن با اطمینان مشخص شود.
