تصاویر| نورمن بورلاگ؛ جوانی که با ۶۱ دلار از مزرعه راه افتاد، با نوبل صلح به خانه برگشت
نورمن بورلاگ، دانشمند آمریکایی و برنده جایزه صلح نوبل سال ۱۹۷۰، زندگی‌اش را وقف مبارزه با گرسنگی کرد؛ مردی که با اصلاح گونه‌های گندم، به افزایش چشمگیر تولید غلات در مکزیک، هند و پاکستان کمک کرد و یکی از مهم‌ترین چهره‌های انقلاب سبز در کشاورزی جهان شد. اما داستان او از آزمایشگاه‌های مجهز و دانشگاه‌های مشهور آغاز نشد؛ از مزرعه‌ای بدون برق و ماشین‌آلات در ایالت آیووا شروع شد؛ جایی که پسربچه‌ای کنجکاو، هم‌زمان با کار در مزرعه، کشتی می‌گرفت، از میان برف و کولاک به مدرسه می‌رفت و هنوز نمی‌دانست روزی نامش با نجات میلیون‌ها انسان از گرسنگی گره خواهد خورد.
نورمن ارنست بورلاگ ۲۵ مارس ۱۹۱۴ در مزرعه پدربزرگش، نزدیک شهر کرسکو در ایالت آیووا آمریکا، متولد شد. خانواده او ریشه نروژی داشتند؛ اجدادش در میانه قرن نوزدهم از نروژ به آمریکا مهاجرت کرده و در زمین‌های کشاورزی شمال این کشور ساکن شده بودند.
نورمن ارنست بورلاگ
او در خانواده‌ای کشاورز و در شرایطی بزرگ شد که با زندگی امروزی فاصله زیادی داشت. مزرعه خانوادگی نه برق داشت، نه خودرو و نه ماشین‌آلات مدرن کشاورزی. بخش عمده کارها با نیروی انسان و اسب انجام می‌شد. زندگی در چنین محیطی به معنای آن بود که کودکان هم از همان سال‌های نخست باید بخشی از مسئولیت‌های روزانه را بر عهده می‌گرفتند.
بورلاگ از همان کودکی پسری پرانرژی، کنجکاو و مستقل بود. علاقه داشت بداند چیزها چگونه کار می‌کنند و ساعت‌های زیادی را به گشت‌وگذار در جنگل‌های کوچک و کنار جویبارها می‌گذراند. با این حال، یکی از نزدیک‌ترین همراهان او در آن سال‌ها پدربزرگش «نلس» بود.
نلس برای نورمن فقط یک پدربزرگ نبود؛ معلمی بود که بسیاری از درس‌های مهم زندگی را نه در کلاس درس، بلکه هنگام انجام کارهای روزمره مزرعه به او می‌آموخت. نورمن به دنبال پدربزرگش راه می‌افتاد، به مرغ‌ها غذا می‌داد، تخم‌مرغ جمع می‌کرد، علف‌های هرز باغچه را بیرون می‌کشید و در کارهایی که از عهده یک کودک برمی‌آمد کمک می‌کرد.
پدربزرگش او را «نورم پسر» صدا می‌کرد و سه توصیه را مرتب به او یادآوری می‌کرد: کار خوب انجام بده، خودت فکر کن و ذهنت را امروز پر کن تا فردا شکمت خالی نماند.
این جمله آخر بعدها معنایی فراتر از یک توصیه خانوادگی پیدا کرد؛ گویی خلاصه‌ای از مسیری بود که بورلاگ در زندگی حرفه‌ای‌اش طی کرد.
پسربچه‌ای که در کولاک نزدیک بود در برف جا بماند
یکی از خاطرات دوران کودکی بورلاگ به زمستان سال ۱۹۱۹ بازمی‌گردد؛ زمانی که او پنج سال داشت و برای نخستین بار به مدرسه‌ای یک‌کلاسه در منطقه روستایی نیو اورگن رفت.
فضای روستایی آیووا و مدرسه یک‌کلاسه‌ای که بورلاگ تحصیلات ابتدایی خود را در آن آغاز کرد.
مدرسه حدود یک‌ونیم مایل با خانه فاصله داشت و کودکان این مسیر را پیاده طی می‌کردند. در یکی از روزهای زمستان، هنگام بازگشت از مدرسه، کولاک شدیدی درگرفت. نورمن کوچک نتوانست هم‌پای دیگر بچه‌ها حرکت کند و از شدت خستگی در برف افتاد.
اگر دخترعموی بزرگ‌ترش، «سینا بورلاگ»، متوجه او نمی‌شد و از میان برف بیرونش نمی‌کشید، ممکن بود این مسیر زمستانی به حادثه‌ای جدی تبدیل شود. سینا او را به خانه رساند؛ همان زنی که چند سال بعد نیز نقشی مهم در تشویق او به ادامه تحصیل داشت.
زندگی در مزرعه فقط با سختی‌های آب‌وهوایی همراه نبود. خانواده بورلاگ در دوران همه‌گیری آنفلوانزای ۱۹۱۸ نیز شاهد بیماری و مرگ اطرافیان بودند. نورمن به مادرش کمک می‌کرد برای خانواده‌هایی که به دلیل بیماری در خانه قرنطینه شده بودند غذا و سوپ ببرد. ظروف را پشت در خانه‌ها می‌گذاشتند تا تماس مستقیم با افراد بیمار اتفاق نیفتد.
این تجربه‌ها در سال‌های نخست زندگی، تصویری ملموس از آسیب‌پذیری انسان در برابر بحران‌ها به او نشان دادند.
خاک خوب هم بدون دانش کافی محصول نمی‌دهد
یکی از مهم‌ترین اتفاقات دوران نوجوانی بورلاگ در کلاس کشاورزی دبیرستان رخ داد.
او در خانواده‌ای بزرگ شده بود که خاک‌های حاصلخیز آیووا را از بهترین خاک‌های دنیا می‌دانستند. اما معلم کشاورزی‌اش، «هری شرودر»، به دانش‌آموزان نشان داد که حتی خاک‌های مرغوب هم بدون تغذیه مناسب نمی‌توانند بیشترین ظرفیت تولید خود را نشان دهند.
شرودر قطعه‌ای آزمایشی در اختیار دانش‌آموزان گذاشت. آن‌ها در بخشی از زمین بدون افزودن مواد مغذی و در بخش‌های دیگر با مقادیر متفاوتی از نیتروژن، فسفر و پتاسیم ذرت کاشتند.
نتیجه برای نورمن شگفت‌انگیز بود: بخشی که بدون اصلاح خاک کشت شده بود، در هر ایکر ۲۵ بوشل ذرت تولید کرد؛ اما بعضی قطعاتی که مواد مغذی دریافت کرده بودند، به ۵۰ بوشل رسیدند.
این آزمایش ساده یک تصور قدیمی را در ذهن او تغییر داد. حاصلخیزی زمین تنها یک ویژگی طبیعی و ثابت نبود؛ دانش و روش درست می‌توانستند ظرفیت تولید غذا را افزایش دهند.
بورلاگ بعدها بارها در زندگی حرفه‌ای خود به اهمیت تجربه عملی و آزمایش در مزرعه بازگشت؛ رویکردی که از همین کلاس‌های دبیرستان آغاز شده بود.
کشتی‌گیری، ۶۱ دلار و راهی که با یک مسابقه عوض شد
بورلاگ در دبیرستان فقط به کشاورزی و درس علاقه نداشت. او ورزشکاری جدی بود و فوتبال آمریکایی، بیسبال و کشتی را دنبال می‌کرد. در تیم فوتبال مدرسه کاپیتان بود و در کشتی نیز استعداد قابل‌توجهی داشت.
کشتی‌گیری که با کمک استعداد ورزشی و پشتکارش راهی دانشگاه شد.
با وجود این، ادامه تحصیل برای خانواده‌ای کشاورز در دوران رکود اقتصادی آمریکا آسان نبود. بورلاگ پس از پایان دبیرستان مدتی در مزرعه پدر و زمین‌های کشاورزی اطراف کار کرد تا برای دانشگاه پول پس‌انداز کند.
در فوریه ۱۹۳۳، او در مسابقات کشتی انجمن ورزشکاران آماتور در منطقه غرب میانه آمریکا شرکت کرد. در آن مسابقات، بسیاری از رقبای او کشتی‌گیران دانشگاهی بودند؛ با این حال، بورلاگ که حدود یک سال از کشتی دور مانده بود، به فینال رسید. مسابقه نهایی به وقت اضافه کشید و او مغلوب رقیبش از کالج تربیت معلم ایالت آیووا شد.
اما شکست در آن مسابقه به یک فرصت تبدیل شد. مربی دانشگاه مینه‌سوتا که شاهد رقابت او بود، استعدادش را تشخیص داد و راه ورود به دانشگاه را به او نشان داد.
بورلاگ در نهایت تصمیم گرفت به دانشگاه مینه‌سوتا برود. پول زیادی نداشت؛ مجموع دارایی‌اش ۵۰ دلار بود و پدربزرگش نیز ۱۱ دلار به او کمک کرد. پدرش پیشنهاد کرد مبلغی به او بدهد، اما نورمن ترجیح داد پول پدر برای تحصیل خواهرانش کنار گذاشته شود.
شهریه دانشجویان غیربومی دانشگاه در آن زمان ۲۵ دلار برای هر فصل تحصیلی و اجاره اتاق حدود پنج دلار در ماه بود. بورلاگ با همین سرمایه اندک راهی دانشگاه شد و قرار بود با کار کردن هزینه زندگی‌اش را تأمین کند.
از جنگل‌داری تا گیاه‌شناسی؛ مسیری که به گندم ختم شد
بورلاگ در دانشگاه مینه‌سوتا ابتدا رشته جنگل‌داری را انتخاب کرد. او در سال ۱۹۳۷ مدرک کارشناسی گرفت و مدتی نیز در سازمان جنگل‌داری آمریکا مشغول کار شد. با این حال، علاقه‌اش به بیماری‌های گیاهان و راه‌های مقابله با آن‌ها باعث شد دوباره به دانشگاه بازگردد.
او در سال ۱۹۳۹ مدرک کارشناسی ارشد و در سال ۱۹۴۲ دکترای آسیب‌شناسی گیاهی گرفت.
در آن دوره، بورلاگ با دنیای میکروب‌ها، قارچ‌ها و بیماری‌هایی آشنا شد که می‌توانستند محصول یک مزرعه را نابود کنند. او سپس در شرکت «دوپون» به تحقیق درباره مواد شیمیایی مورد استفاده برای مقابله با باکتری‌ها و قارچ‌ها پرداخت.
شاید در آن زمان کمتر کسی تصور می‌کرد این متخصص بیماری‌های گیاهی روزی به یکی از مشهورترین اصلاح‌کنندگان ژنتیکی گندم در جهان تبدیل شود.
اما در سال ۱۹۴۴ فرصتی پیش آمد که مسیر حرفه‌ای او را برای همیشه تغییر داد: دعوت به مکزیک برای مشارکت در یک برنامه تحقیقاتی بزرگ با هدف افزایش تولید گندم.
بورلاگ در مزرعه‌های آزمایشی مکزیک؛ جایی که تحقیقات او برای توسعه گندم‌های مقاوم به بیماری و پربازده شکل گرفت.
مکزیک؛ آغاز جنگ طولانی با بیماری‌های گندم
در دهه ۱۹۴۰، مکزیک با مشکلات جدی در تولید گندم روبه‌رو بود. بیماری‌های گیاهی، به‌ویژه زنگ گندم، بخش‌هایی از مزارع را تهدید می‌کردند و کشور برای تأمین نیاز خود به واردات وابسته بود.
در سال ۱۹۴۴، دولت مکزیک با همکاری بنیاد راکفلر برنامه‌ای برای بهبود تولید گندم راه‌اندازی کرد. بورلاگ به‌عنوان متخصص ژنتیک و آسیب‌شناسی گیاهی به این پروژه پیوست و مسئولیت سازمان‌دهی و هدایت تحقیقات را بر عهده گرفت.
او در آن زمان تصور نمی‌کرد این مأموریت به بخش عمده عمر حرفه‌ای‌اش تبدیل شود. قرار بود برای کاری پژوهشی به مکزیک برود، اما سرانجام بیش از دو دهه با دانشمندان و کشاورزان این کشور همکاری کرد.
شروع کار چندان دلگرم‌کننده نبود. بورلاگ بعدها از مشکلات زبان، شرایط نامناسب آزمایشگاه‌ها، دشواری رفت‌وآمد و غذای نامطلوب در نبود امکانات نگهداری و سرمایش سخن گفت. در مقاطعی حتی فکر می‌کرد تصمیم اشتباهی گرفته و باید به شغل قبلی خود در دوپون بازگردد.
دانشمندی که از پشت میز بیرون می‌آمد و در مزرعه کار می‌کرد
یکی از ویژگی‌های مهم بورلاگ این بود که اصلاح گندم را صرفاً مسئله‌ای آزمایشگاهی نمی‌دانست. او ساعت‌های طولانی در مزارع حضور داشت، گیاهان را بررسی می‌کرد و نتایج آزمایش‌ها را در شرایط واقعی کشت می‌سنجید.
برای مقابله با بیماری‌های گندم، او باید گونه‌هایی پیدا می‌کرد که هم محصول بیشتری بدهند و هم در برابر بیماری‌ها مقاوم باشند.
در روش‌های متداول اصلاح گندم، پژوهشگران معمولاً یک یا دو فصل در سال برای انتخاب و آزمایش نسل‌های جدید فرصت داشتند. بورلاگ برای سرعت بخشیدن به روند اصلاح، از تفاوت آب‌وهوایی مناطق مکزیک استفاده کرد.
او برنامه‌ای را پیش برد که بعدها به «اصلاح شاتل» معروف شد: کشت و انتخاب نسل‌های گندم در دو محیط متفاوت، یکی در ارتفاعات و دیگری در مناطق گرم‌تر و کم‌ارتفاع‌تر. به این ترتیب، می‌توانست در یک سال دو نسل از گیاهان را بررسی کند.
این روش نه‌تنها سرعت اصلاح را افزایش داد، بلکه به تولید گونه‌هایی کمک کرد که در شرایط آب‌وهوایی متنوع‌تری قابل کشت بودند.
راز گندم‌های کوتاه‌قد چه بود؟
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بورلاگ، توسعه گونه‌های کوتاه‌قد و پربازده گندم بود.
گندم‌های سنتی در بسیاری از شرایط با افزایش کود و مواد مغذی، ساقه‌های بلندی تولید می‌کردند. این ساقه‌ها در برابر باد و وزن خوشه‌های سنگین آسیب‌پذیر بودند و ممکن بود بخوابند؛ پدیده‌ای که به کاهش برداشت محصول منجر می‌شد.
بورلاگ با استفاده از ژن‌های کوتاه‌کنند ساقه، از جمله ژن‌هایی که از گندم کوتوله ژاپنی «نورین ۱۰» به دست آمده بودند، توانست گونه‌هایی تولید کند که ساقه کوتاه‌تر و محکم‌تری داشتند.
مقایسه گندم‌های بلندقد سنتی با گونه‌های کوتاه‌قد اصلاح‌شده؛ کوتاه‌تر بودن ساقه به کاهش خوابیدگی گیاه در اثر باد و سنگینی خوشه‌ها کمک می‌کرد.
مزیت این گندم‌ها فقط کوتاه بودنشان نبود. گیاه می‌توانست انرژی بیشتری را به تولید دانه اختصاص دهد و در صورت دریافت کود کافی، محصول بیشتری تولید کند؛ بدون آنکه به همان اندازه گونه‌های بلندقد در معرض خوابیدگی قرار بگیرد.
ترکیب مقاومت به بیماری، عملکرد بالا و سازگاری با شرایط مختلف، گندم‌های جدید را به ابزار مهمی برای افزایش تولید غذا تبدیل کرد.
البته این دستاورد تنها حاصل یک جهش ژنتیکی یا کار یک نفر نبود. انتخاب و تلاقی گونه‌ها، آزمایش‌های چندساله، دانش متخصصان و مشارکت کشاورزان در کنار روش‌های بهتر کشت و مدیریت مزرعه نقش داشتند.
مکزیک چگونه به خودکفایی در تولید گندم رسید؟
نتیجه سال‌ها تحقیق در مکزیک به‌تدریج آشکار شد. گونه‌های اصلاح‌شده گندم در مزارع بیشتری کشت شدند و تولید داخلی افزایش پیدا کرد.
بر اساس اطلاعات بنیاد نوبل، مکزیک در سال ۱۹۵۶ به خودکفایی در تولید گندم رسید؛ دستاوردی که جایگاه بورلاگ را به‌عنوان یکی از چهره‌های اصلی تحول کشاورزی تثبیت کرد.
اما این موفقیت برای او پایان مأموریت نبود. در آن سوی جهان، کشورهایی وجود داشتند که با رشد جمعیت، کمبود غذا و خطر قحطی روبه‌رو بودند. هند و پاکستان از مهم‌ترین آن‌ها بودند.
هند و پاکستان؛ وقتی گندم به مسئله‌ای حیاتی تبدیل شد
در دهه ۱۹۶۰، هند و پاکستان با فشار سنگین جمعیت و کمبود تولید مواد غذایی روبه‌رو بودند. خشکسالی و ضعف تولید کشاورزی، وضعیت را دشوارتر کرده بود و نگرانی از قحطی در این کشورها افزایش یافته بود.
بورلاگ و همکارانش دریافتند گونه‌های گندمی که در مکزیک به نتیجه رسیده‌اند، می‌توانند در بخش‌هایی از جنوب آسیا نیز عملکرد مناسبی داشته باشند؛ البته به شرط آنکه با شرایط محلی سازگار شوند و کشاورزان امکان استفاده از نهاده‌های لازم را داشته باشند.
در سال ۱۹۶۵، آزمایش و گسترش این گونه‌ها در هند و پاکستان سرعت گرفت. ورود بذرهای جدید، همراه با توسعه آبیاری، کوددهی و تغییر روش‌های کشت، زمینه افزایش چشمگیر برداشت را فراهم کرد.
یکی از چالش‌های مهم، قانع کردن کشاورزان و سیاست‌گذاران بود. پذیرش گونه‌های جدید در مقیاس وسیع به اعتماد به نتایج مزرعه‌ای، دسترسی به بذر و نهاده و حمایت دولت‌ها نیاز داشت.
در این مرحله، بورلاگ فقط یک دانشمند نبود؛ او باید درباره ضرورت تغییر روش کشاورزی با مقام‌های دولتی، کارشناسان و کشاورزان گفت‌وگو می‌کرد.
بورلاگ در کنار دانشمندان و کشاورزان هندی؛ همکاری‌های علمی او در جنوب آسیا به افزایش تولید گندم کمک کرد.
روحیه رقابتی بورلاگ که از سال‌های ورزش و کشتی‌گیری با او همراه شده بود، در کار علمی‌اش نیز دیده می‌شد. او از آن دسته پژوهشگرانی نبود که با نخستین شکست یا مخالفت، پروژه را کنار بگذارند.
انقلاب سبز؛ نامی برای یک تغییر بزرگ
گسترش گونه‌های پربازده گندم و برنج و تغییر روش‌های کشاورزی در کشورهای در حال توسعه، به‌تدریج با عنوان «انقلاب سبز» شناخته شد.
این تحول تنها به تولید بذرهای جدید محدود نبود. اصلاح گونه‌ها، استفاده از کود، گسترش آبیاری، بهبود مدیریت مزرعه و سرمایه‌گذاری در پژوهش کشاورزی، مجموعه‌ای از تغییرات را شکل دادند که ظرفیت تولید غلات را افزایش دادند.
بورلاگ به‌دلیل نقش محوری در توسعه گندم‌های پربازده، به‌عنوان پدر انقلاب سبز شناخته شد؛ هرچند خودش همیشه تأکید می‌کرد این موفقیت حاصل تلاش یک گروه بزرگ از دانشمندان، کشاورزان و نهادهای پژوهشی بوده است.
نورمن بورلاگ و همسرش مارگارت پس از دریافت جایزه صلح نوبل در سال ۱۹۷۰.
جایزه نوبل صلح؛ تماس تلفنی که ابتدا شبیه شوخی به نظر رسید
در سال ۱۹۷۰، کمیته نوبل جایزه صلح را به نورمن بورلاگ اهدا کرد. دلیل انتخاب او، نقش‌آفرینی در انقلاب سبز و کمک به افزایش تولید غذا در جهان بود.
اما واکنش خود بورلاگ به این خبر، به اندازه دستاورد علمی‌اش جالب بود.
او در مصاحبه‌ای که بعدها در مجله دانشگاه مینه‌سوتا منتشر شد، توضیح داد وقتی خبر برنده شدنش را شنید، ابتدا تصور کرد کسی قصد شوخی با او را دارد.
ماجرا در مزرعه‌ای در دره تولوکا در مکزیک اتفاق افتاد. بورلاگ همراه پنج دانشمند از رومانی، برزیل و مکزیک مشغول برداشت محصول بود. همسرش، مارگارت، به مزرعه آمد و به او گفت فردی از یک روزنامه در اسلو تماس گرفته و به‌دنبال صحبت فوری با او بوده است؛ پیامی که خبر برنده شدن جایزه نوبل را در خود داشت.
بورلاگ در آن زمان در میان خوشه‌های گندم و درگیر کار روزانه بود؛ نه در یک مراسم رسمی یا پشت میز دفترش.
این تصویر به‌خوبی با شخصیت کاری او هماهنگ بود: دانشمندی که حتی پس از شناخته شدن در سطح جهانی، همچنان ترجیح می‌داد در مزرعه و کنار گیاهان باشد.
بورلاگ در سال‌های پایانی زندگی؛ او تا نزدیک پایان عمر به فعالیت در زمینه امنیت غذایی و تحقیقات کشاورزی ادامه داد.
دانشمندی که نمی‌خواست پشت میز بازنشسته شود
بورلاگ حتی پس از دریافت جایزه نوبل نیز فعالیت‌هایش را متوقف نکرد. او در سال‌های بعد به آموزش دانشمندان جوان، همکاری با مراکز تحقیقاتی و توسعه راهکارهایی برای افزایش تولید غذا در کشورهای مختلف ادامه داد.
در سال ۲۰۰۴، زمانی که نزدیک به ۹۰ سال داشت، در مصاحبه‌ای با دانشگاه مینه‌سوتا جمله‌ای گفت که به‌خوبی روحیه‌اش را نشان می‌داد: «می‌خواهم در حالی بمیرم که چکمه‌هایم به پا هستند.»
منبع: خبرآنلاین
