پیدا شدن فسیل «جانوران دریایی» در «قلۀ اورست» چه معنایی دارد؟
تصور کنید در ارتفاع ۸۰۰۰ متر بالاتر از کف دریا روی قلهی اورست ایستادهاید که یک فسیل دریایی پیدا میکنید. تعجب نکنید، چون بقایای فسیل حیوانات دریایی در نزدیکی قلهی اورست ثبت شدهاند و همچنان توجه علم و عموم را به خود جلب میکنند.
فرادید| زمینشناسان و کوهنوردان بقایای تریلوبیتها (نوعی بندپای دریایی)، زنبقهای دریایی و براکیوپودها (نوعی شقایقکفهای) را که در ارتفاعات هیمالیا درون سنگهای رسوبی به دام افتادهاند گزارش کردهاند.
به گزارش فرادید، این فسیلها امروزی نیستند. آنها بخشی از سنگهای رسوبی هستند که میلیونها سال قبل از شکلگیری کوه تشکیل شدهاند. وجود آنها بازتابی از تغییرات عمیق زمینشناسی است که با تکتونیک صفحهای و بستهشدن طولانیمدت یک اقیانوس باستانی مرتبط است.
شواهدی که طی چند دهه جمعآوری شده نشان میدهد این رسوبات دریایی به اقیانوس تتیس (Tethys) برمیگردند، اقیانوسی که زمانی بخشهایی از هند و آسیا را از هم جدا میکرد. سنگهایی که اکنون در ارتفاعات زیاد در معرض دید هستند، زمانی زیر آب قرار داشتند و سپس با همگرایی صفحات قارهای به بالا رانده شدند.
فسیل صدفهای دریایی در اورست؛ گواهی بر گذشتهی زیر آب بودن هیمالیا
بنابه گزارش انجمن زمینشناسی، قلهی اورست روی بستر سابق اقیانوس تتیس شکل گرفته است. حدود ۲۲۵ میلیون سال پیش صفحهی هند در جنوب آسیا قرار داشت و توسط این پهنهی بزرگ اقیانوسی از آن جدا بود. رسوبات در حاشیهی این اقیانوس انباشته میشدند و پوستهها و بقایای اسکلتی در لایههایی تهنشین میشدند که بهآرامی به سنگ تبدیل شدند.
این لایهها با وجود تغییر شکلهای تکتونیکی در منطقه، همچنان سر جای خود باقی ماندهاند. فسیلهایی که امروز دیده میشوند متعلق به ارگانیسمهای دریایی عادی همان دورهی دور هستند و افزایش ارتفاع آنها نسبت به سطح دریا همان نکتهای است که عجیب بهنظر میرسد.
حرکت صفحهی هند و شکلگیری هیمالیا
وقتی ابرقارهی پانگئا حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش شروع به فروپاشی کرد، صفحهی هند به سمت شمال حرکت کرد. تا حدود ۸۰ میلیون سال پیش این صفحه هزاران کیلومتر در جنوب آسیا قرار داشت، اما پیوسته به سمت شمال پیش میرفت. بخش اعظم پوستهی کف اقیانوس تتیس در ناحیهی فروزدگی به زیر صفحهی اوراسیا رانده شد، آنگونه که در نمونههای امروزی رشتهکوههای آند هم دیده میشود. اما مواد ضخیم رسوبی از این پوستهها کنده شدند، با صفحهی قارهای برخورد کردند و روی لبهی صفحهی اوراسیا قرار گرفتند.
هیمالیا هنوز در حال بلندتر شدن است
بین حدود ۵۰ تا ۴۰ میلیون سال پیش صفحهی هند با صفحهی اوراسیا برخورد کرد. از آنجا که هر دو صفحه دارای پوستهی قارهای بودند و هر دو شناور بودند، هیچیک نمیتوانستند بهراحتی غرق شوند. در نتیجه پوستهها تا خوردند، ضخیم شدند و بالا رفتند. این برخورد، آغاز بلندشدن رشتهکوه هیمالیا بود. این رشتهکوه حدود ۲۹۰۰ کیلومتر از شرق تا غرب امتداد دارد و اورست در ارتفاع ۸۸۴۸ متر بلندترین نقطهی زمین شناخته میشود.
اندازهگیریهای زمینشناسی نشان میدهند این رشتهکوه هنوز هرساله بیش از ۱ سانتیمتر بلند میشود، چرا که صفحهی هند همچنان به شمال فشار میآورد. در عین حال، فرسایش (تغییرات ناشی از یخ، باد و آب) سنگها را میپوشاند و میساید. فسیلها همچنان در جای خود باقیاند؛ نشانههایی ساکت از دریایی که زمانی سطح قلههای امروز را پوشانده بود و یادآور تحولات عظیمی که طی دهها میلیون سال شکل گرفتهاند.
مترجم: زهرا ذوالقدر
