ماشین زمان برای بینی ساخته شد!

دانشمندان با بازآفرینی بوی نفس تیرکس و خودروی ملکه الیزابت، «ماشین زمان برای بینی» می‌سازند.

پژوهشگران در حالی که علاقه به باستان‌شناسی بو رو به افزایش است، در حال بازسازی بوهای باستانی برای بازدیدکنندگان موزه‌ها هستند.

به نقل از گاردین، از فضای داخلی خودروی ملکه الیزابت گرفته تا بوی آیین‌های تدفین مصر باستان، بازدیدکنندگان موزه‌ها اکنون بیش از هر زمان دیگری می‌توانند نفسِ گذشته را استشمام کنند.

کارشناسان می‌گویند این رویکرد چیزی فراتر از یک حرکت نمایشیِ تند و تیز است. این بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای بازسازی جهان‌های حسیِ گذشته است؛ تلاشی که شامل همکاری تاریخ‌دانان، دانشمندان، متخصصان میراث فرهنگی و عطرسازان می‌شود.

دکتر باربارا هوبر، باستان‌شیمی‌دان مؤسسه ماکس پلانک در آلمان، می‌گوید: در حدود یک دهه گذشته علاقه فزاینده‌ای به باستان‌شناسی حواس، از جمله باستان‌شناسی بو، شکل گرفته است. پژوهشگران می‌خواستند بدانند که علاوه بر اینکه اشیاء گذشته چه ظاهری داشتند، محیط‌های گذشته چه حسی داشتند، چه صداهایی داشتند و چه بویی می‌دادند.

هوبر در ساخت کارت‌های کوچکی که با عطری بر پایه موادی شناسایی‌شده در بقایای مومیایی‌های مصر باستان آغشته شده بودند همکاری داشت؛ این کار بخشی از پروژه‌ای با نام «رایحه زندگی پس از مرگ» بود.

او این پروژه را «ماشین زمان برای بینی» توصیف کرد. این رایحه عطری غنی و گرم دارد، با نت‌هایی شبیه عسل و اندکی ادویه‌های خاکی اما کاملا خوشایند نیست. برای خلق این بوها، هوبر و همکارانش تحلیل شیمیاییِ بقایای مرهم‌های موجود در کوزه‌های کانپوپیک مصر باستان، متعلق به حدود سال ۱۴۵۰ پیش از میلاد را انجام دادند تا ترکیب پیچیده‌ای از مواد معطر را شناسایی کنند.

در میان این مواد، موم زنبورعسل، رزین‌های درختان خانواده کاج و ماده‌ای به نام کومارین وجود داشت؛ ترکیبی بلوری با بویی شبیه وانیل. سپس پژوهشگران با یک عطرساز همکاری کردند تا این بو را بازسازی کنند. گروه پژوهشی گزارش داد: از آنجا که مواد شناسایی‌ شده در تحلیل شیمیایی مرهم اصلی متعلق به دوران باستان بودند، لازم بود معادل‌های بویایی مدرنی شناسایی شوند که هم برای استفاده عمومی ایمن باشند و هم با نتایج زیست‌مولکولی مطابقت داشته باشند.

این رایحه اکنون در محیط‌های مختلفی استفاده شده است، از جمله در یک نمایشگاه جدید درباره مصر باستان در دانمارک و در قالب‌های گوناگون مانند کارت‌های معطر و «ایستگاه‌های بو»ی ثابت. در حالت دوم، کارتریج‌های بو داخل دو ظرف سرامیکی مدرن قرار داده شدند و از بازدیدکنندگان دعوت شد درِ آن‌ها را بردارند و بو را استشمام کنند.

هوبر افزود: کارت‌های معطر حتی برای دانش‌آموزانی که درباره این تمدن باستانی مطالعه می‌کنند، ارسال شده‌اند و قرار است این رایحه از ماه ژوئن در نمایشگاهی دیگر در کانادا نیز به نمایش درآید.

هوبر گفت: یک بو می‌تواند به بازدیدکنندگان کمک کند گذشته را تجربه کنند. او گفت: بو می‌تواند تاریخ انتزاعی را ملموس کند. همچنین به ما یادآوری می‌کند که گذشته نه بی ‌روح و بی‌صدا بود؛ بلکه حسی، جسمانی و اغلب پر شور بود.

این نخستین بار نیست که بازدیدکنندگان موزه‌ها با بوهای غیرمعمول روبه‌رو می‌شوند: نمایشگاهی از گروه رولینگ استونز در سال ۲۰۱۶ شامل بوی محل زندگی اعضای گروه بود، در حالی که مرکز وایکینگ یورویک در یورک، بازدیدکنندگان را با سفری در یورکِ عصر وایکینگ همراه می‌کند که با فضایی به ‌یادماندنی ساخته‌شده در دهه ۱۹۸۰ کامل می‌شود.

اما این رویکرد در حال تحول است. هوبر می‌گوید: یورویک پیشگام و جسور بود، اما بیشتر جنبه تجربه‌محور داشت. امروز ما می‌توانیم نمایش بوها را بر پایه تحلیل شیمیایی، پژوهش‌های آرشیوی و همکاری میان‌رشته‌ای بنا کنیم. بو در موزه‌ها از فضاسازی نمایشی به روایت‌گری مبتنی بر پژوهش تغییر کرده است.

به گفته او، عطر «رایحه زندگی پس از مرگ» به‌عنوان ابزاری آموزشی نیز استفاده شده تا «مواد تشکیل‌دهنده، منشأ آن‌ها و آنچه درباره ارتباطات تجاری مصر باستان آشکار می‌کنند» بررسی شود.

لیام فایندلی که فضای بویایی یورویک را ایجاد کرده بود، گفت: شرکت سازنده این بوها، بسته به آنچه یک موزه می‌خواهد منتقل کند، از بوها به شیوه‌های مختلف استفاده می‌کند. برای مثال، در یورویک بوهای مشخصی در نقاط مختلف پراکنده شده‌اند، مانند بوی ماهیگیری و کارگاه‌های چرم.

این گروه همچنین بوهایی خلق کرده‌اند که هدفشان دقت علمی بوده است، مانند بوی نفس یک تی‌رکس. فایندلی می‌گوید: من از شواهد فسیلی الهام گرفتم و دیرینه‌شناسان هم نظر دادند.

دکتر سیسیلیا بمبیبره از مؤسسه میراث پایدار دانشگاه کالج لندن گفت: بررسی بوها می‌تواند برای پژوهشگران مزایایی داشته باشد؛ از جمله گسترش تفسیرها و کمک به آن‌ها برای کاوش در این ‌که مواد چگونه تجربه می‌شدند، محیط‌ها چگونه تحت تأثیر بو شکل می‌گرفتند و شیوه‌های فرهنگی چگونه در واکنش به آن‌ها توسعه می‌یافتند.

هوبر در آستانه آغاز پروژه‌ای جدید است که شامل بازسازی بوهای مناطق مختلف امپراتوری روم خواهد بود.

بازدیدکنندگان می‌توانند از طریق قیف‌های طلایی متصل به بالن‌های شیشه‌ای، بوی کتابخانه کلیسای جامع سنت پل و فضای داخلی خودروی ملکه الیزابت را استشمام کنند.

بمبیبره گفت: بوی سنت پل توسط عطرساز سارا مک‌کارتنی ساخته شده است؛ تفسیری هنری که نخستین بار در سال ۲۰۱۸ خلق شد و چرم فرسوده، تنباکو، وانیل شکلاتی و چوب نرم را تداعی می‌کند.

دومین بو بازسازی‌ای علمی‌تر است. بوی فضای داخلی خودروی ملکه که نخستین بار در سال ۲۰۲۳ ساخته شد و به گفته بمبیبره «از طریق پژوهش تاریخی، تحلیل شیمیایی هوای این خودروی خاص و مصاحبه با مجموعه‌داران خودروهای کلاسیک» توسعه یافت.

منبع: ایسنا