آیا ماهی مرکب طعمه‌های خود را «هیپنوتیزم» می‌کند؟
ماهی‌های مرکب هنگام شکار، رنگ پوست خود را با سرعت تغییر می‌دهند. حال پرسش این است که آیا این نمایش رنگارنگ واقعاً شکار آن‌ها را هیپنوتیزم می‌کند؟
فرادید| ماهی‌های مرکب مانند خویشاوندان خود یعنی اختاپوس‌ها استادان استتار هستند. این شکارچیان دریایی هنگام تعقیب طعمه، موج‌هایی از رنگ را روی پوست خود به حرکت درمی‌آورند. این نمایش رنگین‌کمانی می‌تواند طعمه را برای لحظه‌ای متوقف کند و به ماهی مرکب فرصت دهد تا دو بازوی شکار تخصصی خود را با سرعتی سرسام‌آور به بیرون پرتاب کند و طعمه را به محدوده منقار مرگبارش بکشد.
به گزارش فرادید؛ اما آیا ماهی‌های مرکب واقعاً با تغییر رنگ پوست خود، طعمه را مسحور می‌کنند؟ یا ماجرا به پدیده‌ای پیچیده‌تر مربوط است؟
کارشناسان می‌گویند که ماهی‌های مرکب شکارچیانی بسیار زیرک‌اند، اما احتمالاً در بستر دریا فرایندی مرموزتر از هیپنوتیزم کردن طعمه به دست شکارچی در جریان است.
شکارچی حسابگر
ماهی‌های مرکب شکارچیانی بینایی‌محور هستند و از چشم‌های بزرگ و پیچیده خود برای یافتن و دنبال کردن طعمه‌های احتمالی استفاده می‌کنند. به گفته برت گراس، مدیر بخش نگهداری و پرورش سرپایان در آزمایشگاه زیست‌شناسی دریایی در وودز هول ماساچوست، راهبرد معمول آن‌ها نزدیک شدن آهسته و پنهانی به طعمه است.
گراس گفت: «ماهی مرکب به‌آرامی به طعمه نزدیک می‌شود تا میگوی بی‌خبر، ماهی یا خرچنگ متوجه حضورش نشود.»
ماهی‌های مرکب هنگام نزدیک شدن به طعمه، اغلب نمایش رنگارنگی اجرا می‌کنند و نوارهای متحرکی را در امتداد بدن خود به حرکت درمی‌آورند. این نمایش حاصل همکاری چند نوع سلول پوستی است: سلول‌های بازتاب‌دهنده نور موسوم به ایریدوفورها و لئوکوفورها و سلول‌های رنگ‌دانه‌دار معروف به کروماتوفورها. این سلول‌ها منقبض و منبسط می‌شوند و در زمانی بسیار کوتاه، حتی در حد چند میلی‌ثانیه، رنگ‌ها و الگوهای مشخصی ایجاد می‌کنند.
ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا چنین ترفندی می‌تواند طعمه را مسحور کند؛ اما دانشمندان چندان به این فرضیه باور ندارند. هیپنوتیزم معمولاً حالتی روانی تعریف می‌شود که با افزایش آرامش و تغییر سطح آگاهی همراه است و تصور می‌شود ویژگی روان‌شناختی منحصربه‌فردی در انسان باشد. پژوهش‌های بسیار اندکی درباره امکان هیپنوتیزم کردن ماهی‌ها انجام شده است.
در مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۵ مشخص شد که عبور دادن جریان یکنواخت آب از روی بدن ماهی اسنپر استرالیایی می‌تواند آن را در حالتی بی‌حرکت قرار دهد که به وضعیت هیپنوتیزم شباهت دارد.
در پژوهشی دیگر، دانشمندان داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور، مانند بنزودیازپین‌ها و باربیتورات‌ها، و تأثیر آن‌ها بر ماهی زبرا را بررسی کردند. نتایج نشان داد که این ماهی‌ها گیرنده‌های مولکولی لازم برای اثرگذاری این داروها را دارند؛ گیرنده‌هایی که به ایجاد حالت بی‌حرکتی کمک می‌کنند.
بااین‌حال، هنوز به‌طور مستقیم بررسی نشده است که آیا می‌توان صرفاً از طریق محرک‌های بصری، ماهی‌ها را به حالتی شبیه هیپنوتیزم فرو برد یا نه. در عوض، برخی پژوهشگران معتقدند این نمایش رنگی نوعی استتار هوشمندانه است.
نمایش رنگی چگونه طعمه را فریب می‌دهد؟
به گفته گیبونز، هنگامی که موج‌هایی از رنگ‌های گوناگون در امتداد بدن ماهی مرکب حرکت می‌کنند، تشخیص شکل واقعی بدن آن برای طعمه دشوارتر می‌شود. در نتیجه، طعمه ممکن است ماهی مرکب را تهدیدی نبیند که لازم باشد از آن فرار کند.
گیبونز توضیح داد: «آنچه طعمه می‌بیند، صرفاً چیزی است که به‌سویش نزدیک می‌شود. با خودش فکر می‌کند: آیا این یک شکارچی است؟ یا فقط موج‌هایی در حال عبورند؟ اصلاً چیست؟ و تا وقتی بخواهد بفهمد، دیگر دیر شده است.»
وقتی ماهی مرکب به‌اندازه کافی به طعمه نزدیک شود، دو بازوی بلند و تخصصی تغذیه‌اش را از کیسه‌های کوچکی در نزدیکی دهان بیرون می‌جهاند و به‌سوی طعمه پرتاب می‌کند.
گراس در توصیف این حرکت گفت: «نزدیک‌ترین چیزی که می‌توانم با آن مقایسه‌اش کنم، زبان آفتاب‌پرست است که برای گرفتن حشره‌ای بی‌خبر به بیرون پرتاب می‌شود. بازوهای تغذیه ماهی مرکب در یک چشم برهم زدن به بیرون جهش می‌کنند؛ پیش از آنکه طعمه فرصت واکنش نشان دادن و فرار داشته باشد.»
پس از آن، طعمه به سمت دهان ماهی مرکب کشیده می‌شود، منقار تیز و کیتینی آن در بدن طعمه فرو می‌رود و زهر به آن تزریق می‌شود.
به گفته گراس، زهر به ماهی مرکب کمک می‌کند انرژی کمتری هنگام شکار مصرف کند؛ زیرا این جانور نمی‌خواهد انرژی غیرضروری صرف کند و هنگام خوردن طعمه با آن درگیر شود.
استتار یا حواس‌پرتی؟
این فرضیه که ماهی‌های مرکب با نمایش رنگ‌های متغیر، شکل بدن خود را پنهان می‌کنند، تنها یکی از توضیح‌های احتمالی برای این رفتار است. برخی پژوهشگران دیگر، از جمله گراس، معتقدند که این نمایش‌ها با هدف منحرف کردن توجه طعمه انجام می‌شوند.
گراس می‌گوید: «در اصل، آن‌ها تمام تلاششان را می‌کنند تا طعمه از حضورشان نترسد.»
ماهی مرکب با شکستن پیوستگی ظاهری بدن خود و تغییر مداوم الگوهای رنگی، می‌تواند طعمه را به این تصور بیندازد که چندان بزرگ یا تهدیدکننده نیست.
گیبونز تأکید می‌کند که هنوز باید مشخص شود این نمایش‌های نوری بیشتر برای استتار به کار می‌روند یا برای منحرف کردن توجه طعمه. دانشمندان همچنین باید درک دقیق‌تری از چگونگی کنترل این نمایش رنگی پیچیده و مرگبار به‌وسیله ماهی مرکب به دست آورند.
او در پایان گفت: «هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت دقیقاً چه اتفاقی در حال رخ دادن است.»
