«مرد پلنگسوار» بعد از 11 هزار سال از زیر خاک بیرون آمد
باستانشناسان در جریان کاوشهای سال ۲۰۲۶ در محوطه نوسنگی کاراهانتپه در جنوبشرقی ترکیه، تندیسی سنگی به ارتفاع حدود ۷۰ سانتیمتر کشف کردهاند که انسانی را در حالت نشسته بر پشت یک پلنگ نشان میدهد. این اثر حدود ۱۱ هزار سال قدمت دارد و ترکیبی از پیکره انسان و حیوان است.
فرادید| این تندیس در شرایطی پیدا شده که ظاهراً از دوران باستان در همان محل باقی مانده بود؛ روی نیمکتی سنگی در امتداد دیوار یک سازه دایرهایشکل به قطر حدود سه متر که کف آن با سنگهای تخت پوشیده شده است. به گفته وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، سبک این اثر تاکنون در کاراهانتپه مشاهده نشده بود.
به گزارش فرادید؛ اهمیت این کشف بیش از همه به رابطه غیرمعمول میان انسان و پلنگ بازمیگردد. پلنگ پیش از این نیز بارها در آثار کاراهانتپه ظاهر شده بود، اما در نمونههای پیشین، وضعیت کاملاً متفاوت بود: انسان در حالی به تصویر کشیده شده که یک پلنگ زنده را بر پشت خود حمل میکند. سه نمونه از این نوع تندیسها تاکنون در محوطه کشف شدهاند و پلنگها در آنها نه به شکل شکار مرده، بلکه به صورت حیواناتی زنده، هوشیار و خشن نمایش داده شدهاند.
تندیس تازه، این ترکیب را معکوس کرده است؛ این بار انسان بر پشت پلنگ نشسته است. هنوز مشخص نیست این جابهجایی چه معنایی داشته است؛ شاید بیانگر جایگاه، قدرت، رابطهای آیینی یا روایتی خاص بوده باشد. با این حال، اثر تازه شواهد مهم دیگری درباره نگاه جوامع نوسنگی به انسان و حیوانات قدرتمند و وحشی در اختیار باستانشناسان قرار میدهد.
پلنگ چه معنایی برای ساکنان کاراهانتپه داشت؟
پلنگ یکی از پرتکرارترین حیوانات در هنر کاراهانتپه است. نقشها و پیکرههای پلنگ در بخشهای مختلف این محوطه دیده شدهاند؛ از جمله نقشبرجستهها و کندهکاریهای روی سنگهای ایستاده و همچنین مجسمههای سهبعدی. در موزه شانلیاورفا نیز سرهای سنگی پلنگ و پیکرهای ۴۵ سانتیمتری از یک پلنگ سنگآهکی که در کاراهانتپه کشف شده، نگهداری میشود.
با این حال، پژوهشگران هشدار میدهند که نباید برای این حیوان یک معنای قطعی مانند خدای خاص، موجودی اسطورهای یا نماد یک آیین در نظر گرفت. از جوامع آن دوره هیچ متن مکتوبی باقی نمانده که توضیح دهد هر حیوان چه مفهومی داشته است.
آنچه روشن است، تکرار آگاهانه تصویر پلنگ در کنار انسان است. نجمى کارول، سرپرست کاوشهای کاراهانتپه، معتقد است انسانهای نخستین جوامع یکجانشین احتمالاً خود را بیش از جوامع متأخر بخشی از جهان حیوانات میدانستند. در چنین برداشتی، تصاویری از انسانهایی که پلنگهای زنده را حمل میکنند یا بر پشت آنها مینشینند، ممکن است بیانگر نوعی رابطه پیچیده میان انسان و جهان حیوانی باشد؛ رابطهای که بسیار فراتر از شکار و تأمین غذا بوده است.
در محوطههای نوسنگی دیگر منطقه شانلیاورفا نیز چنین پیوندی دیده میشود. برای نمونه، در سایت نزدیک سایبورچ، نقشبرجستهای حدود ۱۱ هزار ساله انسانها را در کنار دو پلنگ و یک گاو نشان میدهد. هنرمندان نوسنگی در این آثار معمولاً بر ویژگیهای تهدیدکننده حیوانات وحشی، مانند دندانهای نمایان و شاخها، تأکید کردهاند.
برخی پژوهشگران احتمال دادهاند پلنگ در این فرهنگها نقشی مانند نگهبان یا نمادی از دگرگونی داشته باشد، اما این تفسیرها همچنان فرضیهاند و نمیتوان آنها را قطعی دانست. آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که حضور مکرر انسان و شکارچیان قدرتمند در کنار یکدیگر، انتخابی عمدی بوده و احتمالاً مفاهیمی پیچیدهتر از رابطه شکارچی و شکار داشته است.
کاراهانتپه؛ جهانی از انسانها و حیوانات در سنگ
کاوشهای منظم کاراهانتپه از سال ۲۰۱۹ آغاز شد. این محوطه حدود ۱۴ هکتار وسعت دارد و بیش از ۲۵۰ سنگ ایستاده Tشکل در آن شناسایی شده است. کاوشها علاوه بر فضاهای مسکونی، سازههای بزرگتری را آشکار کردهاند که دارای نیمکتهای سنگی، ستونها، پیکرههای انسانی و تصاویر فراوانی از حیوانات هستند.
کاراهانتپه بارها آثاری با ترکیبهای غیرمعمول از انسان و حیوان ارائه کرده است. در سال ۲۰۲۳، باستانشناسان مجسمهای عظیم از یک مرد به ارتفاع حدود ۲٫۳ متر کشف کردند که روی نیمکتی سنگی قرار داشت؛ روی این نیمکت تصویر یک پلنگ دیده میشد و در کنار آن نیز پیکرهای از یک کرکس قرار گرفته بود.
اکنون تندیس انسان سوار بر پلنگ، ترکیب تازهای به این مجموعه پیچیده از تصاویر افزوده است. اهمیت این اثر شاید نه در یافتن یک معنای واحد برای پلنگ، بلکه در درک این موضوع باشد که چرا هنرمندان کاراهانتپه بارها انسان را در رابطهای نزدیک، قدرتمند و گاه ناآرام با حیوانات درنده قرار دادهاند.
