آیا ممکن است «هرم بزرگ» هزاران سال قدیمیتر از تصورات ما باشد؟
یک مطالعهی مقدماتیِ تازه منتشرشده یکی از جنجالیترین مباحث باستانشناسی را دوباره بر سر زبانها انداخته: اهرام بزرگ جیزه بهراستی چه زمانی ساخته شدهاند؟
فرادید|در مقالهای که ماه ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، مهندس ایتالیایی، آلبرتو دونینی، رویکردی غیرمتعارف برای تاریخگذاری ارائه کرده که به آن روش فرسایش نسبی (REM) گفته میشود. او باور دارد این روش ممکن است ساختار زمانیِ پذیرفتهشده برای هرم خئوپس که حدود ۲۵۶۰ پیش از میلاد تخمین زده شده را به چالش بکشد.
به گزارش فرادید، برپایهی محاسبات دونینی، الگوهای فرسایش در پایه هرم میتوانند تاریخ ساخت آن را دهها هزار سال به عقب برده و حتی تا اواخر دوره پارینهسنگی پیشین برگردانند.
اگر این ادعا تأیید شود، پیامدهای گستردهای برای تاریخ مصر باستان و تمدنهای اولیه خواهد داشت. اما همزمان پرسشهای فوری در مورد روششناسی، مفروضات و نحوه تفسیر چنین نتایجی در چارچوب علم باستانشناسی مطرح میشود.
تاریخگذاری سنگ به کمک فرسایش
هسته کار دونینی بر REM استوار است، روشی که برای برآورد قدمت سازههای سنگی طراحی شده و برپایهی مقایسه میزان فرسایش نسبی سطوح سنگی مجاور ساخته میشود؛ سنگهایی که از یک جنس بوده و در یک محیط قرار گرفتهاند.
منطق کار ساده است. در جیزه، بخش بزرگی از هرم بزرگ زمانی با بلوکهای آهکی صاف پوشانده شده بود. منابع تاریخی نشان میدهند این پوششها پس از زلزلههای بزرگ، بهویژه زمینلرزه قدرتمند سال ۱۳۰۳ میلادی و در دوران ممالیک به شکل نظاممند برداشته شده و در قاهره دوباره استفاده شدند. این به آن معناست که برخی سطوح آهکی در پایه هرم حدود ۶۷۵ سال در معرض باد، رطوبت، نمک و رفتوآمد بودهاند، در حالی که سطوح مجاور از زمان ساخت اصلی هرم در معرض این عوامل قرار داشتهاند.
با اندازهگیری تفاوت فرسایش بین این دو سطح، دونینی باور دارد که میتوان مدت زمانی را که سطوح قدیمیتر در معرض عوامل طبیعی بودهاند محاسبه کرد.
فرسایش یکنواخت روی سنگ آهک
اندازهگیری فرسایش در پایه هرم
این مطالعه بر دوازده نقطه اندازهگیری در پیرامون پایه هرم بزرگ تمرکز دارد. در هر نقطه، دونینی به بررسی فرسایش به شکل حفرههای کوچک ناشی از عوامل شیمیایی و فیزیکی یا سایش سطحی یکنواخت پرداخته و حجم یا عمق مادهی ازدسترفته را تخمین زده است.
در یک نمونهی نمایشی، یک صفحه سنگی نشان میدهد فرسایش عمیق در سمتِ در معرض محیط از زمان ساخت هرم وجود دارد، در حالی که فرسایش در سمت دیگر که پس از برداشتن پوششها آشکار شده، بسیار سطحیتر است. با استفاده از نسبت این دو حجم فرسایش و بهکارگیری مدل فرسایش خطی، دونینی زمانِ در معرض قرار گرفتنِ آن نقطه را بیش از ۵۷۰۰ سال پیش از زمان حال محاسبه میکند.
نقاط دیگر مقادیر بسیار بالاتری را نشان دادهاند. چندین اندازهگیری نشان دادهاند که فرسایش برابر ۲۰ هزار تا بیش از ۴۰ هزار سال است، در حالی که میانگین حسابی تمام دوازده نقطه، حدود ۲۴۹۰۰ سال پیش از زمان حال را نشان داده که کمابیش برابر با ۲۲۹۰۰ پیش از میلاد است.
یک نتیجۀ کاملا احتمالی
دونینی تأکید میکند REM برای ارائه تاریخ دقیق ساخت هرم طراحی نشده و تنها یک تقریب کلی ارائه میدهد. برای بررسی عدمقطعیت، مطالعه از تحلیل آماری پایه استفاده کرده و انحراف معیار و منحنی احتمال گاوسی را محاسبه میکند.
برپایهی این مدل، گزارش نتیجه میگیرد که احتمال ۶۸.۲٪ وجود دارد که هرم بزرگ بین حدود ۹۰۰۰ پیش از میلاد تا ۳۶۰۰۰ پیش از میلاد ساخته شده باشد، با بیشترین احتمال حوالی اوایل ۲۰ هزار پیش از میلاد. نویسنده تأکید میکند که این نتایج مقدماتی هستند و برای تأیید نیاز به اندازهگیریهای بیشتر و همکاری پژوهشی دارد.
پایه هرم آخت خوفو همراه چند بلوک سنگآهک باقیمانده از روکش
دلایل عدم قطعیت
مقاله به روشنی عوامل مختلفی را که میتوانند نرخ فرسایش را تحت تأثیر قرار دهند، پذیرفته است. شرایط آبوهوایی مصر باستان شاید مرطوبتر از امروز بوده و ممکن است فرسایش را در گذشته شتاب داده باشد. برعکس، آلودگی مدرن و باران اسیدی ممکن است در قرنهای اخیر نرخ فرسایش را افزایش داده باشد و مقایسهها را دچار خطا کند.
فعالیت انسانی هم یک عامل پیچیدهکننده است. امروزه پایه هرم روزانه هزاران بازدیدکننده دارد، در حالی که رفتوآمد در گذشته بسیار کمتر بوده است. دفن موقت سطوح سنگی زیر شن (مشابه آنچه در مجسمه ابوالهول اتفاق افتاد) ممکن است بخشهایی از هرم را برای دورههای طولانی از فرسایش محافظت کرده باشد.
به همین دلیل، دونینی معتقد است نقاط اندازهگیری فردی ممکن است قدمت واقعی را بیش یا کم برآورد کنند، اما میانگینگیری از چند نقطه خطا را کاهش میدهد.
چالشی برای جدول زمانی پذیرفتهشده
تاریخهای بدستآمده از روشREM با جدول زمانی مرسوم مصرشناسی تفاوت زیادی دارند؛ جدول زمانی که با تکیه بر متون تاریخی، کتیبهها، آثار ابزار، تاریخگذاری رادیوکربن مواد آلی مرتبط و زمینه باستانشناسی گسترده، سلطنت خئوپس را در سلسله چهارم پادشاهی قدیم قرار میدهد.
پیشنهاد دونینی اینست که این اختلاف میتواند به این معنا باشد که هرم پیش از خئوپس ساخته شده و تنها در دوران او بازسازی یا استفاده دوباره شده، فرضیهای که در ادبیات حاشیهای وجود داشته اما توسط پژوهشهای اصلی رد شده است.
در حال حاضر، این مطالعه در یک مجله باستانشناسی معتبر داوری تخصصی نشده و نتایج آن خارج از اجماع علمی است. بیشتر باستانشناسان هشدار میدهند که نرخ فرسایش بسیار متغیر است و مدلسازی خطی آن در طول دهها هزار سال بسیار دشوار است.
نشانگرهای قرمز نقاطی را نشان میدهند که اندازهگیریهای فرسایش نسبی در هرم G۱ آخت خوفو انجام شده است (تصویر گوگل ارث)
بحثی ادامهدار
اینکه REM به یک ابزار مکمل مفید تبدیل خواهد شد یا یک بنبست روششناختی، هنوز روشن نیست. اما بدیهی است که این مطالعه نشان میدهد حتی نمادینترین بناهای جهان باستان هنوز میتوانند پرسشهای بنیادین را برانگیزند.
در حال حاضر، هرم بزرگ همچنان در پادشاهی قدیم جایگاه خود را حفظ کرده، اما مطالعاتی مانند این نشان میدهند بحثها درباره منشأ آن هنوز پایان نیافتهاند. همانطور که خودِ دونینی اشاره میکند، اندازهگیریهای بیشتر و تأیید مستقل ضروریست تا بتوان ادعاهای فوقالعاده را بهشکل معناداری ارزیابی کرد.
مترجم: زهرا ذوالقدر
