کشف «معدن طلای روم باستان» بعد از 1700 سال در دل کوهستان
برای نزدیک به دو هزار سال، رودخانههای رشتهکوه پیرنه بخشی از گذشته رومی خود را از چشمها پنهان کرده بودند. ذرات ریز طلا همراه با آب این رودخانههای کوهستانی جابهجا میشدند و از رسوبات باستانی به تراسها، درهها و بستر رودها منتقل میشدند. مردم محلی از وجود آن آگاه بودند، نویسندگان رومی به آن اشاره کرده بودند و بعدها منابع اسلامی قرون وسطی نیز از کیفیت طلای رود «سگره» تمجید کردند. با این حال، یک پرسش همچنان بیپاسخ مانده بود: آیا امپراتوری روم واقعاً در این منطقه مرتفع پیرنه استخراج سازمانیافته و گسترده طلا انجام میداد؟
فرادید| اکنون پژوهشی تازه روشنترین پاسخ را ارائه کرده است. پژوهشگران دانشگاه لاکرونیا و دانشگاه بارسلونا استخراج طلای آبرفتی در دوران روم را در محوطه «لس گییتِرِس د آل» در منطقه سردانیا در خیرونای اسپانیا تأیید کردهاند. آنها با تاریخگذاری رسوباتی که درون یک مخزن آبی مربوط به سامانه معدنکاری هیدرولیکی مدفون شده بود، نشان دادند این شبکه استخراج در دوره روم فعال بوده و احتمالاً در اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم میلادی متروکه شده است.
به گزارش فرادید؛ محوطه «لس گییتِرِس د آل» در لبه شمالشرقی دره سردانیا قرار دارد؛ حوضهای کوهستانی در کاتالونیا که قلههای اطراف آن تا حدود ۲۹۰۰ متر ارتفاع دارند. امروزه این چشمانداز با درههای فرسایشیافته، لایههای نمایان رس و مارن و بریدگیهای عجیبی در زمین شناخته میشود که با شیب طبیعی منطقه هماهنگی ندارند.
برای باستانشناسان، این نشانهها صرفاً فرسایش طبیعی نبودند. آنها شباهت زیادی به ساختارهای معدنکاری هیدرولیکی روباز داشتند که در دیگر معادن طلای رومی دیده شدهاند. برخی از این ساختارها شیارهای باریک و دراز موسوم به «شانتیه-راوَن» بودند و برخی دیگر جبهههای استخراج گستردهتری ایجاد میکردند، از جمله یک گودال بزرگ حدود ۳۰۰ متری. این سامانهها با هدایت کنترلشده آب، رسوبات آبرفتی حاوی طلا را فرسایش میدادند و ذرات بسیار ریز طلا را از میان خاکهای باستانی جدا میکردند. پژوهشگران تخمین میزنند حدود دو میلیون متر مکعب خاک در این منطقه جابهجا شده است.
اهمیت این کشف به موقعیت جغرافیایی آن نیز مربوط میشود. این معادن در نزدیکی «یولیا لیبیکا»، شهر امروزی «لیبیا»، قرار دارند؛ تنها شهر رومی شناختهشده در منطقه پیرنه. این شهر در منطقهای راهبردی در کوهستان بنا شده بود و احتمالاً مرکز اداری و اقتصادی کنترل منابع محلی محسوب میشد.
منابع باستانی پیشتر نیز از ارتباط منطقه با طلا سخن گفته بودند. «پلینیِ بزرگ» به طلای پیرنه اشاره کرده بود و شاعر رومی «مارتیال» نیز در نوشتههایش به مناطقی اشاره داشت که پژوهشگران آنها را با نواحی طلادار اطراف «یولیا لیبیکا» مرتبط میدانند. یافتههای باستانشناسی نیز سرنخهای بیشتری ارائه کردهاند. در محوطه «اِل کاستیوت د بولبیر»، پژوهشگران پیشتر کارگاهی فلزکاری کشف کرده بودند که با تولید طلا، نقره، سرب و شنگرف مرتبط بود. همچنین در «پلا د پراتس»، نزدیک معادن، یک گورستان رومی دستبندی طلایی به وزن ۲۳ گرم به همراه داشت؛ شیئی تجملی و غیرمعمول برای منطقهای کوهستانی.
این پژوهش همچنین پرسش تاریخی بزرگتری مطرح میکند: آیا افول شهر «یولیا لیبیکا» بر سرنوشت این معادن تأثیر گذاشت؟
شواهد باستانشناسی نشان میدهد بخشهایی از شهر رومی، از جمله میدان اصلی و مناطق مسکونی، از اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم میلادی متروک شده بودند. این زمان دقیقاً با دوره احتمالی رها شدن سامانههای هیدرولیکی «لس گییتِرِس» همزمان است. پژوهشگران از بیان رابطه مستقیم علت و معلولی خودداری میکنند، اما این همزمانی چشمگیر است.
معدنکاری هیدرولیکی رومی به سازماندهی، نیروی کار، دانش فنی و کنترل زیرساختهای آبی نیاز داشت. اگر مرکز شهری نزدیک دچار افول شده باشد، نگهداری چنین سامانهای شاید دیگر ممکن یا سودآور نبوده است. از این رو، «لس گییتِرِس» شاید نهتنها شاهدی بر استخراج رومی، بلکه نشانهای از فروپاشی اقتصاد کوهستانی وابسته به قدرت امپراتوری روم باشد.
