خانۀ منحصربهفرد ژاپنی که شبیه یک روستای کوچک است
وقتی از یک خانه مدرن صحبت میکنیم، معمولاً ساختمانی را تصور میکنیم که همه فضاهای زندگی را درون یک بنا جا داده است. اما خانه موریاما در توکیو که توسط ریوئه نیشیزاوا طراحی شده، این تصور رایج را کاملاً به چالش میکشد. این پروژه که بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۵ ساخته شد، نه یک خانه معمولی، بلکه مجموعهای از ساختمانهای کوچک و جداگانه است که در کنار هم نوع تازهای از زندگی را شکل میدهند؛ زندگیای که در آن افراد هم تنها هستند و هم با دیگران ارتباط دارند.
فرادید| در تاریخ معماری مدرن، طراحی خانه همیشه یکی از شخصیترین و دشوارترین مأموریتها برای معماران بوده است. خانه فقط یک ساختمان نیست؛ فضایی است که زندگی روزمره، روابط خانوادگی و آرزوهای ساکنان در آن جریان پیدا میکند. به همین دلیل، بسیاری از خانههای مشهور قرن بیستم حاصل کشمکش میان خواستههای معمار و نیازهای واقعی صاحب خانه بودهاند. گاهی رؤیاهای معمار با زندگی واقعی ساکنان سازگار نبوده و همین موضوع باعث اختلاف، نارضایتی و حتی شکایتهای حقوقی شده است.
به گزارش فرادید؛ خانه موریاما نمونهای متفاوت از این ماجراست. اگر کسی برای نخستین بار به نقشه آن نگاه کند، شاید اصلاً متوجه نشود که با یک خانه روبهرو است. این مجموعه از ده حجم سفیدرنگ و مستقل تشکیل شده که در نقاط مختلف زمین قرار گرفتهاند. ساختمانها به هم نمیچسبند و میان آنها مسیرها و حیاطهای کوچکی وجود دارد. همه چیز ساده، سفید و منظم است؛ آنقدر ساده که در نگاه اول ممکن است سرد و بیروح به نظر برسد. اما پشت این ظاهر غیرعادی، داستان جالبی قرار دارد.
صاحب خانه مردی به نام یاسئو موریاما بود؛ مردی میانسال که تمام عمر خود را در توکیو گذرانده بود. او در اوایل دهه ۲۰۰۰ از نیشیزاوا خواست خانهای برایش طراحی کند. پاسخ معمار عجیب بود: «تو به یک خانه نیاز نداری، بلکه به یک روستا در میان جنگل نیاز داری».
موریاما این پیشنهاد را پذیرفت. نتیجه کار، مجموعهای از واحدهای مستقل شد که هر کدام عملکرد خاصی داشتند. بعضی از آنها فقط یک اتاق نشیمن یا حمام بودند، اما پنج واحد بهطور کامل مجهز شدند و آشپزخانه و سرویس بهداشتی خود را داشتند. در واقع این پنج ساختمان مانند خانههای کوچک مستقلی بودند که میشد آنها را به دیگران اجاره داد.
این طرح دقیقاً با سبک زندگی موریاما هماهنگ بود. او یک فروشگاه داشت، اما علاقه اصلیاش چیز دیگری بود: کتاب خواندن، گوش دادن به موسیقی و تماشای فیلم. اجاره دادن خانههای کوچک به او امکان میداد درآمدی داشته باشد و بیشتر وقتش را در خانه و میان مجموعههای ارزشمند کتابها و فیلمهایش بگذراند.
پس از ساخته شدن مجموعه، خانههای کوچک خیلی زود اجاره داده شدند. جالب اینکه نخستین ساکنان بیشتر معماران جوان و افرادی بودند که در حوزه طراحی و معماری فعالیت میکردند. به تدریج این مجموعه شبیه یک جامعه کوچک از افراد خلاق شد.
اتفاق جالبتر این بود که اگرچه هیچ فضای مشترکی برای ساکنان طراحی نشده بود، اما کمکم اتاق نشیمن موریاما به محل گردهمایی همسایهها تبدیل شد. آنها در آنجا با هم غذا میخوردند، در روزهای گرم تابستان نوشیدنی مینوشیدند یا روی پشتبام فیلم تماشا میکردند. مسیرهای باریکی که میان ساختمانها قرار داشت نیز به فضایی برای گفتوگوهای روزمره، معاشرت و ارتباطهای دوستانه تبدیل شد.
در واقع، خانه موریاما نوعی ماشین اجتماعی است. این ساختمان افراد را وادار نمیکند با یکدیگر زندگی کنند، اما آنها را تشویق میکند از فضای خصوصی خود بیرون بیایند و با دیگران ارتباط برقرار کنند. ساکنان برای رفتن از یک بخش خانه به بخش دیگر باید چند قدم در فضای باز بردارند. همین مسیرهای کوتاه فرصت برخوردهای اتفاقی و شکلگیری روابط انسانی را فراهم میکند.
در عین حال، هر فرد حریم خصوصی خود را نیز حفظ میکند. پنجرههای ساختمانها بهگونهای طراحی شدهاند که مستقیماً رو به پنجره واحد دیگری نباشند. بنابراین ساکنان میتوانند هم مستقل زندگی کنند و هم احساس تنهایی کامل نداشته باشند.
این ویژگی در جامعه امروز ژاپن اهمیت ویژهای دارد. در دهههای اخیر، تنهایی به یکی از مشکلات جدی اجتماعی در این کشور تبدیل شده است. بسیاری از سالمندان و حتی جوانان به تنهایی زندگی میکنند و ارتباط محدودی با اطرافیان دارند. خانه موریاما تلاشی برای یافتن راهحلی معمارانه برای این مشکل است؛ راهحلی که نه بر زندگی جمعی کامل تکیه دارد و نه بر انزوای مطلق.
به همین دلیل، این مجموعه را میتوان فراتر از یک خانه عجیب دانست. خانه موریاما آزمایشی برای شکل تازهای از زندگی است؛ مدلی که در آن افراد میتوانند مستقل باشند، اما همچنان بخشی از یک جامعه کوچک باقی بمانند. شاید مهمترین ویژگی این پروژه همین باشد: خلق زندگی در فاصلۀ میان تنهایی و باهمبودن.
