عکس| درخشش استخوان‌های ۱.۷ میلیون ساله؛ رازی که جغدها از انسان‌های اولیه فاش کردند

فرادید| استخوان‌های باستانی پنهان در اعماق غار «واندرورک» در آفریقای جنوبی، شواهد جدیدی را در اختیار محققان قرار داده است که نشان می‌دهد انسان‌های اولیه بسیار زودتر از آنچه بسیاری از اسناد باستان‌شناسی به وضوح نشان می‌دهند، از آتش استفاده می‌کرده‌اند.

به گزارش فرادید، یک مطالعه جدید که در مجله PLOS One منتشر شده، گزارش می‌دهد که استخوان‌های پستانداران کوچک مربوط به لایه‌های دوره «پلیستوسن زیرین» در این غار، نشانه‌های قدرتمندی از سوختگی به همراه دارند.

این نتایج حاکی از آن است که هومینین‌های (انسان‌تباران) اوایل دوره آشولی، که به احتمال زیاد از گونه «هومو ارکتوس» بوده‌اند، بین ۱.۰۷ تا ۱.۷۹ میلیون سال پیش، بیش از یک بار آتش را به درون غار آورده‌اند. این موضوع به معنای تسلط کامل آن‌ها بر روشن کردن آتش نیست؛ اما به پیشرفتی تقریباً به همان اندازه مهم اشاره دارد: آن‌ها دیگر صرفاً از راه دور به تماشای آتش نمی‌نشستند.

نشانه‌های آتش در اعماق غار واندرورک

غار واندرورک در استان کیپ شمالی آفریقای جنوبی، در فاصله حدود ۶۰ کیلومتری جنوب «کورومان» واقع شده است. این غار یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی مربوط به اعماق تاریخ در آفریقا به شمار می‌رود که شواهدی از سکونت انسان در طول نزدیک به دو میلیون سال را در خود حفظ کرده است.

تحقیقات پیشین، شواهدی از وجود آتش در لایه ۱۰ این غار پیدا کرده بودند که قدمت آن به حدود یک میلیون سال پیش بازمی‌گشت. این شواهد شامل استخوان‌های سوخته، ابزارهای سنگی حرارت‌دیده، رسوبات سوخته و ردپای خاکستر بود. مطالعه جدید، لایه‌ای عمیق‌تر به نام «لایه ۱۱» را نیز به این شواهد اضافه کرده است؛ جایی که محققان بقایای جانوران کوچک (میکروفاونا) سوخته را در رسوبات مرتبط با اوایل دوره آشولی کشف کردند.

موقعیت مکانی این کشف بسیار حائز اهمیت است. در زمانی که این استخوان‌ها در غار انباشته می‌شدند، منطقه حفاری دست‌کم ۳۰ متر با دهانه غار فاصله داشته است. بسیار بعید است که آتش‌سوزی‌های طبیعی بیرون از غار تا این حد به اعماق آن نفوذ کرده باشند. از نگاه محققان، این موضوع فرضیه‌ای را تقویت می‌کند که آتش توسط هومینین‌ها به داخل غار آورده شده و حاصل آتش‌سوزی طبیعی در داخل نبوده است.

استخوان‌هایی که زیر نور آبی می‌درخشند

چشمگیرترین جزئیات این مطالعه، جنبه روش‌شناختی آن است. محققان یک تکنیک سریع و غیرمخرب بر پایه «لومینسانس (تابش) استخوان» را آزمایش کردند. زمانی که برخی استخوان‌های سوخته در معرض نور آبی با طول موج ۴۵۵ نانومتر قرار گرفتند و از طریق یک فیلتر قرمزِ عبوردهنده طول‌موج‌های بلند مشاهده شدند، درخششی متمایل به قرمز از خود ساطع کردند. استخوان‌های نسوخته چنین واکنشی نشان ندادند.

تیم تحقیقاتی سپس نتایج لومینسانس را با روش «طیف‌سنجی فروسرخ تبدیل فوریه» مقایسه کرد؛ روشی که به طور گسترده برای تشخیص تغییرات ناشی از حرارت در مواد باستان‌شناسی استفاده می‌شود. روش FTIR می‌تواند دگرگونی‌های مواد معدنی استخوان را که بر اثر دماهای بالا (به‌ویژه بالای ۵۳۷ درجه سانتی‌گراد) رخ می‌دهد، شناسایی کند.

تطابق میان این دو روش در لایه ۱۱ بسیار قوی بود. تمامی ۳۲ استخوان پستاندار کوچک سفید و خاکستری که از این لایه آزمایش شدند، در هر دو روش FTIR و لومینسانس به عنوان «سوخته» شناسایی شدند. در لایه ۱۰ نیز، نتایج به دست آمده شواهد پیشین مبنی بر سوختگی را تایید کرد و در عین حال کمک کرد تا تغییرات واقعی ناشی از حرارت، از اثرات فسیل شدن (مانند فلوئورینه شدن استخوان) تفکیک شود.

(توضیح تصویر: موقعیت مکانی و بافت حفاری غار واندرورک در آفریقای جنوبی، که لایه‌های مورد بررسی را نشان می‌دهد؛ جایی که استخوان‌های سوخته پستانداران کوچک با استفاده از روش‌های FTIR و لومینسانس شناسایی شدند.)

گلوله‌های جغد؛ رکوردی غیرمنتظره از آتش

استخوان‌های سوخته، بقایای وعده‌های غذایی نبودند. بسیاری از آن‌ها متعلق به پستانداران کوچکی بودند که توسط جغدهای انبار به داخل غار آورده شده بودند. در طول دوره‌های طولانی، «گلوله‌های جغد» (پلت‌های گوارشی) در کف غار انباشته شدند. این گلوله‌ها شامل مو، پر و استخوان‌های کوچک بودند و لایه‌ای از مواد آلی را تشکیل دادند که پس از ورود آتش به غار، قابلیت سوختن پیدا می‌کردند.

این موضوع، شواهد به دست آمده را به طرز غیرمعمولی ارزشمند می‌کند. از آنجا که این پستانداران کوچک زباله‌های غذایی نبودند، رکوردی مستقل از رویدادهای آتش‌سوزی در داخل غار ارائه می‌دهند. در لایه ۱۱، استخوان‌های سوخته به طور یکنواخت پراکنده نشده بودند؛ بلکه در تراکم‌های الگووار، از جمله در دو مربع حفاری با فاصله حدوداً ۵ متر از یکدیگر ظاهر شدند. این نحوه پراکندگی، فرضیه آتش‌سوزی‌های مکرر یا محدود به لحاظ مکانی را به جای یک رویداد تصادفی تقویت می‌کند.

هنوز آشپزی در کار نبود، اما گامی مهم برداشته شد

این مطالعه ادعا نمی‌کند که انسان‌های اولیه در غار واندرورک در حدود ۱.۸ میلیون سال پیش در حال پخت‌وپز غذا بوده‌اند. نویسندگان در این مورد با احتیاط عمل کرده‌اند. این شواهد بیشتر به عنوان «استفاده فرصت‌طلبانه از آتش» درک می‌شود.

هومینین‌های اولیه احتمالاً آتش را از آتش‌سوزی‌های طبیعی خارج از غار جمع‌آوری کرده، به داخل پناهگاه برده و تا زمان خاموش شدن روشن نگه می‌داشتند. این اقدام همچنان یک گام رفتاری بزرگ محسوب می‌شود. آتش می‌توانست گرما، نور، محافظت در برابر شکارچیان و راهی برای تغییر در بقایای غذا یا حیوانات فراهم کند؛ آن هم حتی پیش از آنکه کنترل و تولید منظم آتش به بخشی از زندگی انسان تبدیل شود.

بنابراین، غار واندرورک در نقطه‌ای کلیدی از داستان تکامل تسلط انسان بر آتش قرار می‌گیرد. این شواهد نشان‌دهنده اهلی‌سازی کامل آتش نیستند، اما گویای آن‌اند که انسان‌های اولیه بسیار پیش‌تر از ظهور اجاق‌هایِ قطعی در اسناد باستان‌شناسی، در حال آزمایش و کار با آتش در فضاهای محافظت‌شده بوده‌اند.

ابزاری جدید برای یافتن آتش در دوران باستان

روش لومینسانس همچنین ممکن است نحوه جستجوی باستان‌شناسان برای یافتن شواهد اولیه استفاده از آتش را تغییر دهد. برخلاف برخی تکنیک‌های آزمایشگاهی، این روش سریع و غیرمخرب است و می‌تواند روی تعداد زیادی از قطعات استخوانی اعمال شود. این ویژگی از آن جهت اهمیت دارد که شواهد اولیه آتش اغلب کم‌رنگ، تکه‌تکه و به راحتی با تغییرات شیمیایی طبیعی قابل اشتباه گرفتن هستند.

در غار واندرورک، ترکیب روش‌های لومینسانس و FTIR منجر به استخراج شواهدی همگرا از دو لایه مجزای پلیستوسن زیرین شد. برای پژوهشگرانی که روی منشأ استفاده از آتش مطالعه می‌کنند، این مسئله حائز اهمیت است؛ چرا که نه تنها استدلال قوی‌تری برای استفاده هومینین‌های اولیه از آتش در آفریقای جنوبی ارائه می‌دهد، بلکه روشی کاربردی برای شناسایی نشانه‌های مشابه در دیگر محوطه‌های باستانی معرفی می‌کند.

در تاریخ طولانی تکامل انسان، آتش از یک اجاق مرتب و منظم آغاز نشد. بلکه احتمالاً آغازی مبهم‌تر داشته است: شعله‌ای قرض‌گرفته شده که به درون تاریکی برده می‌شد، برای مدتی زنده نگه داشته می‌شد و سپس دوباره از دست می‌رفت. اکنون استخوان‌های غار واندرورک، ردپای نادری از آن مواجهه اولیه را در خود حفظ کرده‌اند.