یک دهانه غول‌پیکر جدید روی ماه ایجاد شد

یکی از فضاپیماهای ناسا به تازگی یک دهانه برخوردی غول‌پیکر جدید روی سطح کره ماه پیدا کرده است.

یک دهانه برخوردی تازه کشف شده روی ماه، به دانشمندان نگاهی نادر به عواقب فوری یک برخورد قمری می‌دهد.

این دهانه که دهانه مک‌گچین(McGetchin) نام دارد، بین ۱۱ آوریل و ۲۲ مه سال ۲۰۲۴، زمانی که یک قطعه سیارک یا دنباله‌دار به ماه برخورد کرد، تشکیل شد.

دهانه برخوردی «مک‌گچین» با قطر حدود ۲۲۲ متر و عمق تقریبی ۴۳ متر، بزرگترین دهانه برخوردی تازه شکل گرفته است که توسط مدارگرد شناسایی ماه(LRO) ناسا شناسایی شده است.

در واقع طبق گفته ناسا، این بزرگترین دهانه برخوردی تازه شکل گرفته است که تاکنون در منظومه شمسی یافت شده است.

انتظار می‌رود برخوردی که قادر به ایجاد دهانه‌ای به این اندازه باشد، تقریباً هر قرن یک بار روی ماه رخ دهد و «مک‌گچین» را به یک کشف فوق‌العاده نادر تبدیل می‌کند.

این یافته‌ها در دو مطالعه جدید که در تاریخ ۱۶ سپتامبر 2026 در مجله Science Advances منتشر شد، به تفصیل شرح داده شده‌اند.

یک مطالعه، به رهبری مارک رابینسون(Mark Robinson) از شرکت «Intuitive Machines»، خود دهانه و مقدار عظیم مواد پرتاب شده در سطح ماه را به دلیل برخوردی که باعث ایجاد این ویژگی شده است، توصیف می‌کند.

مطالعه دوم به رهبری محققانی که داده‌های ابزار Diviner مدارگرد LRO را مطالعه می‌کنند، منطقه بسیار بزرگتری را در اطراف دهانه که از نظر فیزیکی در اثر برخورد تغییر کرده است، بررسی می‌کند.

این مطالعات در کنار هم، چیزی را به دانشمندان ارائه می‌دهند که به ندرت به دست می‌آورند؛ یک محل برخورد بکر با مشاهدات قبل و بعد از رویداد و مهمتر از همه، این محل قبل از اینکه سایر فرآیندها شروع به تخریب آن کنند، دیده می‌شود.

تایلر پاول(Tyler Powell)، نویسنده اصلی یکی از این پژوهش‌ها می‌گوید: دهانه برخوردی «مک‌گچین» از آن جهت استثنایی است که بزرگ‌ترین دهانه برخوردیِ تازه شکل‌گرفته‌ای محسوب می‌شود که تاکنون شناسایی شده است. انتظار می‌رود دهانه‌ای با این ابعاد تنها یک بار در هر قرن روی ماه ایجاد شود؛ بنابراین بسیار خوش‌شانس هستیم که این دهانه در طول دوره مأموریت LRO شکل گرفته و ما امکان رصد این منطقه را هم پیش از برخورد و هم پس از آن داشته‌ایم.

مأموریت LRO ناسا بیش از ۱۷ سال است که ماه را رصد می‌کند و تصاویر و داده‌های اندازه‌گیری‌شده‌ای از این منطقه، هم پیش و هم پس از برخورد، در اختیار پژوهشگران قرار داده است. این سابقه طولانی‌مدت به دانشمندان اجازه داد تا تغییرات جزئی را شناسایی کنند که تشخیص آنها در غیر این صورت دشوار می‌بود.

این دهانه نخستین بار در سال ۲۰۲۵ توسط پژوهشگرانی که تصاویر LRO از سطح ماه را مقایسه می‌کردند، کشف شد، اما در ادامه، رصدهای تکمیلی با استفاده از «دوربین مدارگرد شناسایی ماه»(LROC) متعلق به LRO، وجود این دهانه تازه و موادی را که در اثر برخورد به بیرون پرتاب شده بودند، آشکار ساخت.

نتایج این دو پژوهش نشان می‌دهد که اثرات برخورد «مک‌گچین» بسیار فراتر از محدوده خودِ آن دهانه بزرگ است. مشاهدات LROC وجود لایه‌ای گسترده از مواد پرتابی را در اطراف دهانه نشان می‌دهد، در حالی که داده‌های ابزار «رادیومتر حرارتی ماه»(Diviner) در LRO، یک ناهنجاری حرارتی حتی وسیع‌تر را آشکار کرده است.

ابزار Diviner یک «نقطه سرد» با عرض تقریبی ۷ کیلومتر را در اطراف دهانه شناسایی کرد که دمای آن در طول شبِ ماه، حدود ۱۴ تا ۱۶ درجه فارنهایت پایین‌تر از سطح پیرامونی است.

پاول توضیح داد که دانشمندان معتقدند این اختلاف دما ناشی از تغییرات در لایه‌های بالایی خاک ماه است؛ چرا که برخورد باعث برهم‌خوردن و کاهش تراکم سنگ‌پوشه (رگولیت) شده و لایه‌ای با بافت «پف‌کرده‌تر» ایجاد کرده است که توانایی کمتری در حفظ گرما دارد.

وی می‌گوید: تشکیل دهانه‌های برخوردی یکی از رایج‌ترین و مهم‌ترین فرآیندها در منظومه شمسی است. درک چگونگی تغییر سطح و محیط اطراف توسط برخوردها برای تفسیر سطح‌شناسی و تاریخ ماه مهم است. علاوه بر این، درک چگونگی تأثیر برخوردها بر خواص سطح برای اکتشافات ماه و ماموریت‌های فرود آینده مرتبط است.

ماه پوشیده از دهانه‌های برخوردی است، اما بیشتر آنها باستانی هستند و در اثر برخوردهای بعدی و اثرات فرسایش فضایی تغییر کرده‌اند. بنابراین، «مک‌گچین» به عنوان یک دهانه بزرگ و بکر، مرجع ارزشمندی برای درک چگونگی شکل‌گیری و تکامل دهانه‌ها فراهم می‌کند.

وضعیت بکر این دهانه همچنین می‌تواند آن را به یک هدف جذاب برای اکتشافات آینده ماه تبدیل کند. موقعیت آن در امتداد مرز بین دریای تیره‌تر و پوشیده از بازالت ماه و زمین‌های مرتفع روشن‌تر، به دانشمندان فرصتی می‌دهد تا بررسی کنند که چگونه یک برخورد بر دو محیط متمایز تأثیر می‌گذارد.

یک ماه‌نورد یا ماموریت سرنشین‌دار می‌تواند با بررسی ویژگی‌هایی که نمی‌توان آنها را به طور کامل از مدار تفکیک کرد، این تحقیق را یک گام جلوتر ببرد.

پاول می‌گوید: مشاهدات از سطح واقعاً ارزشمند خواهد بود، زیرا به ما این امکان را می‌دهد که آنچه را که می‌بینیم و از مدار نقشه‌برداری می‌کنیم، با تغییرات کوچک در بافت سطح، توزیع مواد پرتاب شده و سایر خواص مرتبط کنیم. این مطالعه فقط از سطح می‌تواند جزئیات را به طور دقیق بررسی کند. این امر درک ما را از بسیاری از جنبه‌های فرآیند ایجاد دهانه‌های برخوردی بهبود می‌بخشد.

این مشاهدات همچنین می‌تواند پیامدهای عملی برای اکتشافات آینده ماه داشته باشد. از آنجایی که ناسا و سایر آژانس‌های فضایی ماموریت‌های بلندپروازانه‌تری را برای ماه برنامه‌ریزی می‌کنند، درک چگونگی تغییر خواص فیزیکی رگولیت ماه توسط برخوردها می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا پیش‌بینی بهتری از نحوه تعامل ماه‌نوردها، فرودگرها و سایر تجهیزات آینده با سطح ماه داشته باشند.

از این نظر، «مک‌گچین» چیزی بیش از یک دهانه تازه شکل گرفته است. این دهانه در واقع یک آزمایشگاه طبیعی است که می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا هم گذشته ماه و هم چالش‌های پیش روی کاوشگران آینده را درک کنند.

منبع: ایسنا