ماجرای کشف خمرۀ باستانی با 160 کیلو سکۀ رومی
در آوریل سال ۲۰۱۰ میلادی، یک فرد علاقه‌مند به جستجوی اشیاء باستانی به نام دیو کریسپ، در مزرعه‌ای نزدیک شهر فروم در شهرستان سامرست انگلستان، به کشفی رسید که خیلی زود به یکی از مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی بریتانیا تبدیل شد: خمره‌ای سفالی حاوی ۵۲ هزار و ۵۰۳ سکه رومی که مجموع وزنشان به حدود ۱۶۰ کیلوگرم می‌رسید.
فرادید| کریسپ سال‌ها بود با فلزیاب به جست‌وجوی اشیای مدفون می‌پرداخت، اما این بار با چیزی بسیار متفاوت روبه‌رو شده بود. پس از یافتن چند سکه و قطعات سفال، صدای غیرمعمول دستگاه او را به نقطه دیگری در همان زمین هدایت کرد. کمی کاوش کافی بود تا مشخص شود زیر خاک، ظرفی بزرگ پر از سکه قرار دارد؛ ظرفی که محتویاتش از تصور یک جست‌وجوگر آماتور فراتر می‌رفت.
به گزارش فرادید؛ کریسپ پس از پی بردن به اهمیت احتمالی کشف، به‌جای بیرون آوردن سکه‌ها و انتقال آنها، موضوع را به مسئولان مربوط گزارش داد. باستان‌شناسان و کارشناسان طرح ثبت آثار باستانی قابل‌حمل بریتانیا در محل حاضر شدند و تصمیم گرفتند ظرف را با روش علمی کاوش کنند.
ظرف سفالی آن‌قدر بزرگ و سنگین بود که انتقال یک‌جای آن امکان‌پذیر نبود. افزون بر این، ظرف پیش‌تر ترک خورده و شکسته شده بود. بنابراین، گروه کاوش محتویات آن را در محل و به‌صورت لایه‌به‌لایه بیرون آورد. هر لایه جداگانه ثبت و بررسی شد تا ترتیب قرارگیری سکه‌ها و اطلاعات مربوط به نحوه دفن آنها از بین نرود.
این مرحله اهمیت ویژه‌ای داشت. اگر تمام سکه‌ها بدون ثبت موقعیتشان از ظرف خارج می‌شدند، بخشی از شواهدی که می‌توانستند درباره چگونگی شکل‌گیری و دفن گنجینه اطلاعات بدهند، برای همیشه از دست می‌رفت.
دیو کریسپ نیز در روند کاوش با کارشناسان همکاری کرد. این همکاری به باستان‌شناسان اجازه داد مجموعه را در شرایطی بررسی کنند که تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده بود.
سکه‌هایی از دوران بحران امپراتوری روم
این مجموعه که بعدها به نام «گنجینه فروم» شناخته شد، به اواخر سده سوم میلادی تعلق دارد؛ دوره‌ای پرتلاطم در تاریخ امپراتوری روم که با بی‌ثباتی سیاسی، بحران‌های اقتصادی و رقابت فرمانروایان همراه بود.
بیشتر سکه‌ها از آلیاژهای مسی و نقره کم‌عیار ساخته شده بودند. در آن زمان، کاهش ارزش پول و افت عیار سکه‌ها از مشکلات مهم اقتصاد روم به شمار می‌رفت. بنابراین، انبوه سکه‌های کشف‌شده الزاماً به معنای وجود ۱۶۰ کیلوگرم فلز گران‌بها نبود؛ بخش بزرگی از وزن مجموعه را فلزات پایه تشکیل می‌دادند. بااین‌حال، ارزش تاریخی این گنجینه بسیار بیشتر از ارزش فلزی آن بود.
سکه‌ها به دوران فرمانروایی بیش از ۲۰ امپراتور و چند همسر امپراتور تعلق داشتند. در میان آنها، بیش از ۷۶۰ سکه به کاراوسیوس مربوط می‌شد؛ فرمانده‌ای که در سال ۲۸۶ میلادی علیه حکومت مرکزی روم شورید و بر بریتانیا و بخش‌هایی از سرزمین گل در اروپای غربی فرمان راند.
کاراوسیوس از چهره‌های بحث‌برانگیز تاریخ روم بود. او در شرایطی که امپراتوری با بحران دست‌وپنجه نرم می‌کرد، قدرت مستقلی تشکیل داد و سکه‌هایی به نام خود ضرب کرد. حکومتش تا سال ۲۹۳ میلادی ادامه یافت و سپس به دست آله‌کتوس، یکی از نزدیکانش، پایان داده شد.
تعداد سکه‌های کاراوسیوس در گنجینه فروم اهمیت خاصی داشت؛ این مجموعه بزرگ‌ترین گروه شناخته‌شده از سکه‌های او در زمان کشف بود و پنج سکه نقره‌ای کمیاب از نوع دینار نیز در آن وجود داشت. بررسی چنین مجموعه‌ای به پژوهشگران امکان می‌داد درباره فرمانروایی او، اقتصاد بریتانیای رومی و روابط سیاسی آن دوران اطلاعات بیشتری به دست آورند.
چرا کسی بیش از ۵۲ هزار سکه را زیر خاک گذاشت؟
شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین پرسش باشد. چرا فرد یا گروهی در حدود ۱۷۰۰ سال پیش، چنین تعداد عظیمی سکه را در یک ظرف سفالی جمع کرد و در زمین قرار داد؟
نخستین احتمال این است که گنجینه برای محافظت از ثروت در برابر خطراتی مانند جنگ، ناامنی یا آشوب سیاسی دفن شده باشد. در طول تاریخ، مردم اغلب دارایی‌های خود را در زمین پنهان می‌کردند تا در فرصتی مناسب دوباره به آنها دسترسی پیدا کنند. اما درباره گنجینه فروم، شواهدی وجود دارد که این توضیح را با تردید روبه‌رو می‌کند.
وزن بسیار زیاد ظرف و نحوه قرارگیری آن در زمین باعث شده است برخی باستان‌شناسان احتمال دیگری را مطرح کنند: شاید این مجموعه نه پس‌اندازی پنهان‌شده برای استفاده در آینده، بلکه پیشکشی آیینی بوده باشد.
بررسی لایه‌های سکه نشان داد که جدیدترین سکه‌ها در میانه ظرف قرار داشتند، نه در بالاترین بخش آن. این موضوع با این احتمال سازگار است که ظرف ابتدا در زمین گذاشته شده و سپس در چند مرحله با سکه‌هایی که از ظروف کوچک‌تر آورده می‌شدند، پر شده باشد. مواد آلی اطراف ظرف نیز ممکن است برای محافظت یا مهار آن هنگام قرار دادن در زمین استفاده شده باشند.
موقعیت کشف نیز در شکل‌گیری این فرضیه نقش داشت. گنجینه در زمینی مرتفع قرار داشت که پس از بارندگی می‌توانست باتلاقی شود و احتمال وجود چشمه‌ای در نزدیکی آن مطرح شده است. در برخی جوامع باستانی، چشمه‌ها و نقاط طبیعی ویژه اهمیت مذهبی داشتند و اشیا یا دارایی‌ها در چنین مکان‌هایی به‌عنوان نذر به خدایان تقدیم می‌شدند.
بااین‌حال، هیچ‌یک از این شواهد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که سکه‌ها حتماً برای مقاصد مذهبی دفن شده‌اند. احتمال پیشکش آیینی، تفسیری باستان‌شناختی از شواهد است و باید آن را از واقعیت قطعی کشف جدا دانست.
سرنوشت گنجینه پس از کشف
در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۰، این مجموعه طبق قوانین بریتانیا در شمار گنجینه‌های مشمول مقررات قانونی اعلام شد. پس از آن، سکه‌ها برای حفاظت، پاک‌سازی، شناسایی و مطالعه تخصصی در اختیار کارشناسان قرار گرفتند.
موزه سامرست در شهر تنتون سرانجام این مجموعه را با پشتیبانی مالی نهادهای حفاظت از میراث تاریخی برای نگهداری عمومی خریداری کرد. گزارش سالانه صندوق ملی یادبود میراث بریتانیا در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ نیز این کشف را از یافته‌های مهم آن دوره معرفی کرد.
گنجینه فروم امروز تنها مجموعه‌ای بزرگ از سکه‌های قدیمی نیست؛ این کشف فرصتی کم‌نظیر برای مطالعه اقتصاد، سیاست و باورهای مردم بریتانیای رومی فراهم کرده است. حتی نحوه قرار گرفتن سکه‌ها در ظرف می‌تواند در بازسازی رویدادی که قرن‌ها پیش اتفاق افتاده، نقش داشته باشد.
