خشایارشا چگونه در یونان یک «کانال افسانه‌ای» حفر کرد؟
در یکی از بزرگ‌ترین لشکرکشی‌های امپراتوری هخامنشی به یونان، مهندسان ایرانی کانالی شگفت‌انگیز در یکی از شبه‌جزایر یونان حفر کردند که به مدت بیش از دو هزار سال وجود آن یک افسانه پنداشته می‌شد.
فرادید| امروزه در ساحل شرقی شبه‌جزیره خالکیدیکی در یونان، بقایای کانالی باستانی قرار دارد که به دستور خشایارشا حفر شد. این کانال شبه‌جزیره آتوس را می‌شکافت و خلیج ایریسوس را در شمال به خلیج سینیگیتیک در جنوب متصل می‌کرد.
به گزارش فرادید؛ هدف از ساخت این آبراه، جلوگیری از تکرار فاجعه‌ای بود که ناوگان ایران در لشکرکشی پیشین به یونان با آن روبه‌رو شده بود. این کانال پس از پایان جنگ متروک شد و به‌تدریج از رسوبات پر شد. گزارش هرودوت، مورخ یونانی، برای بیش از دو هزار سال با تردید روبه‌رو بود؛ تا اینکه بررسی‌های علمی جدید نشان دادند این سازه واقعاً وجود داشته است.
فاجعه‌ای دریایی که دربار هخامنشی را نگران کرد
در سال ۴۹۲ پیش از میلاد، در دوران داریوش بزرگ، سپاه ایران به فرماندهی مردونیه نخستین لشکرکشی بزرگ خود به یونان را آغاز کرد. اما ناوگان ایرانی هنگام عبور از نزدیکی شبه‌جزیره آتوس گرفتار طوفانی سهمگین شد.
هرودوت می‌نویسد که در این حادثه حدود ۳۰۰ کشتی و ۲۰ هزار نفر از ایرانیان جان باختند. کشتی‌ها به صخره‌ها کوبیده شدند و بسیاری از سربازان در آب غرق شدند یا بر اثر سرمای شدید جان سپردند. این فاجعه عملاً امید به موفقیت آن لشکرکشی را از بین برد.
حدود یک دهه بعد، خشایارشا برای حمله‌ای گسترده‌تر به یونان آماده شد. این بار ایرانیان مصمم بودند از تکرار آن شکست جلوگیری کنند. به همین دلیل، در سال ۴۸۳ پیش از میلاد، فرمان حفر کانالی از میان شبه‌جزیره آتوس صادر شد تا ناوگان ایران مجبور نباشد از آب‌های خطرناک اطراف آن عبور کند.
چگونه مهندسان ایرانی از میان خشکی کانال حفر کردند؟
حفر آبراهی که دو خلیج را به یکدیگر متصل کند، پروژه‌ای عظیم بود و به نیروی کار فراوان و دانش مهندسی نیاز داشت. دو مهندس ایرانی به نام‌های بوبارس و آرتاخه مسئولیت اجرای طرح را بر عهده گرفتند. هزاران کارگر در این پروژه مشارکت داشتند؛ از جمله نیروهایی از فینیقیه و مصر و ساکنان محلی که به کار گرفته شده بودند.
مهندسان برای جلوگیری از فروریختن دیواره‌ها، کانال را به شکلی طراحی کردند که عرض بخش بالایی آن دو برابر عرض کف باشد. بر اساس گزارش هرودوت، خشایارشا دستور داده بود آبراه آن‌قدر عریض باشد که دو کشتی سه‌ردیفه پاروزن بتوانند هم‌زمان و در کنار یکدیگر از آن عبور کنند، درحالی‌که پاروهایشان باز است.
پس از سه سال، پروژه به پایان رسید. طول کانال حدود ۱۲ استادیا، معادل تقریبی ۱۹۰۰ متر، بود. در دو انتهای آن نیز خاکریزهایی ساخته شد تا امواج دریا باعث ورود رسوبات و پر شدن مسیر نشوند.
کانال؛ بخشی از شبکه تدارکاتی امپراتوری
لشکرکشی خشایارشا به یونان از نظر ابعاد، یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های نظامی جهان باستان بود. تأمین آذوقه و تجهیزات برای چنین سپاهی، خود به‌اندازه نبردها اهمیت داشت.
تابلویی در شبه‌جزیره یونانی که محل کانال باستانی خشایارشا را نشان می‌دهد
کانال آتوس صرفاً برای عبور دادن کشتی‌ها به آن سوی شبه‌جزیره ساخته نشده بود، بلکه بخشی از شبکه گسترده تدارکاتی ایران به شمار می‌رفت. این شبکه، در کنار پل ساخته‌شده بر تنگه هلسپونت، امکان انتقال نیروها و تدارکات را فراهم می‌کرد. در طول مسیر نیز انبارهایی برای ذخیره آذوقه ایجاد شده بود؛ زیرا سپاهی با چنین ابعادی نمی‌توانست تنها به منابع غذایی مناطق مسیر متکی باشد.
این پروژه نشان می‌داد که حکومت هخامنشی برای غلبه بر موانع طبیعی، توانایی بسیج نیروی انسانی و اجرای طرح‌های مهندسی پیچیده را دارد. کانال آتوس، پیش از آغاز نبردهای اصلی، جلوه‌ای ملموس از قدرت و عزم ایرانیان بود.
چرا بسیاری از مورخان وجود کانال را افسانه می‌دانستند؟
مهم‌ترین منبع مکتوب درباره این کانال، کتاب تاریخ هرودوت است. بااین‌حال، گزارش‌های او درباره جانوران دریایی عظیم و حوادث شگفت‌انگیز، باعث شد برخی خوانندگان به کل روایتش بدگمان شوند.
کانال پس از لشکرکشی سال ۴۸۰ پیش از میلاد، به‌تدریج از شن و رسوبات پر شد و آثار آن کمتر قابل مشاهده بود. در دوره روم باستان نیز درباره واقعی بودن این سازه اختلاف نظر وجود داشت. یوونال، شاعر طنزپرداز رومی، روایت عبور کشتی‌ها از میان کوه آتوس را نمونه‌ای از داستان‌های دروغین تاریخ یونان می‌دانست.
این تردیدها تا دوران جدید ادامه یافت. بااین‌حال، برخی پژوهشگران و جغرافی‌دانان از جمله ویلیام مارتین لیک، افسر و جغرافی‌دان بریتانیایی، به شواهدی میدانی اشاره کردند که می‌توانست وجود کانال را تأیید کند.
علم چگونه وجود کانال را اثبات کرد؟
بررسی‌های جغرافیایی از اواخر قرن هجدهم آغاز شدند و در قرن نوزدهم نیز ادامه یافتند. پژوهشگران با مطالعه عوارض زمین و مسیر احتمالی آبراه، شواهدی یافتند که با گزارش هرودوت سازگار بود.
در دهه ۱۹۹۰، بررسی‌های ژئوفیزیکی، از جمله مطالعات لرزه‌ای و تحلیل رسوبات، شواهد محکم‌تری فراهم کردند. نتایج نشان داد که یک مسیر کانال‌مانند در سراسر عرض شبه‌جزیره امتداد داشته است. به این ترتیب، وجود سازه‌ای که بیش از دو هزار سال برخی آن را افسانه می‌دانستند، با شواهد علمی تأیید شد.
امروز بقایای این آبراه یادآور پروژه‌ای است که برای حل یک مشکل نظامی واقعی طراحی شده بود؛ طرحی که نشان می‌دهد مهندسی هخامنشی چگونه در خدمت تدارکات، جابه‌جایی ناوگان و مدیریت خطرهای طبیعی قرار می‌گرفت.
