فلسفۀ نیشیدا کیتارو و تلاش برای رهایی از اضطرابِ هستی

فرادید| اضطراب وجودی ممکن است از هر جایی سر برآورد؛ به‌ویژه زمانی که درمی‌یابیم تصورمان از هویت و موفقیت تا چه اندازه شکننده است. فیلسوفان اگزیستانسیالیست غربی هنگام مواجهه با خلأ وجودی، اغلب از احساس دلهره، ترس و اضطراب سخن می‌گفتند. اما نیشیدا کیتارو، بنیان‌گذار مکتب تأثیرگذار کیوتو در ژاپن، راه دیگری پیشنهاد کرد.

به گزارش فرادید؛ او با وارد کردن منطق کلاسیک غربی به گفت‌وگو با بودیسم ذن، سه آموزه را صورت‌بندی کرد که می‌توانند اضطراب را به نوعی آزادی روانی تبدیل کنند. از نگاه او، اگر دریابیم که می‌توانیم در دل نیستی حضور داشته باشیم، دیگر لازم نیست از مواجهه با خلأ وجودی بلرزیم.

آموزه نخست: تجربه محض به شما اجازه می‌دهد دست از نظاره خود از بیرون بردارید

نخستین گام برای غلبه بر اضطراب وجودی، بازگشت به مفهوم بنیادی «تجربه محض» است. نیشیدا این مفهوم را نقطه آغاز جست‌وجو برای شناخت واقعیت می‌داند. تجربه محض وضعیتی است که پیش از جدایی میان سوژه، یعنی شناسنده، و ابژه، یعنی موضوع شناخت، رخ می‌دهد.

از این منظر، جدایی میان سوژه و ابژه امری ثانوی و ساخته ذهن است. تجربه محض، در ساده‌ترین تعریف، آگاهی بی‌واسطه و تقسیم‌نشده است؛ وضعیتی که در آن نه «منِ» مستقل و مشخصی وجود دارد و نه چیزی جدا از آن. آنچه هست، جریان یکپارچه تجربه است.

اگر عادت دارید بیش از اندازه فکر کنید، این آموزه می‌تواند برایتان سودمند باشد؛ زیرا افراط در اندیشیدن ممکن است اضطراب وجودی را تشدید کند. از نظر نیشیدا، تأمل و درون‌نگری نیز می‌توانند به شکلی از همین اندیشیدن افراطی تبدیل شوند. هنگامی که شروع به نام‌گذاری و دسته‌بندی واقعیت می‌کنیم، میان خود و جهان فاصله می‌اندازیم. این جدایی، برخلاف انتظار، لزوماً به شناخت بهتر جهان منجر نمی‌شود؛ بلکه ممکن است ما را از آن منزوی کند و به رنج وجودی بینجامد.

نیشیدا دوگانه‌انگاری سوژه و ابژه را محصول ثانوی ذهن می‌داند، نه توصیفی رضایت‌بخش از بنیادی‌ترین سطح واقعیت. به باور او، تحلیل بیش از اندازه ما را به جهانی تکه‌تکه و گسسته می‌کشاند.

برای جلوگیری از گرفتار شدن در چرخه اضطراب و خودکاوی وسواس‌گونه، نیشیدا بر بازگشت به ادراک بی‌واسطه تأکید می‌کند؛ نوعی آگاهی شهودی که در آن فرد «می‌بیند، بی‌آنکه بیننده‌ای جداگانه در کار باشد». مقصود این است که از موضعی فاصله‌گذار و بیگانه‌کننده رها شویم؛ موضعی که در آن پیوسته تجربه خود را از بیرون داوری می‌کنیم. در عوض، باید بکوشیم در خودِ فعالیت حاضر باشیم، بی‌آنکه مدام درباره آن تأمل کنیم.

این وضعیت شبیه تجربه راننده‌ای است که احساس می‌کند با خودرو یکی شده است. آگاهی او دیگر صرفاً دانشی نظری درباره رانندگی نیست، بلکه آگاهی‌ای جسمانی و درهم‌تنیده با خودِ عمل رانندگی است. نیشیدا این حالت را «شهود کنشی» می‌نامد. در این وضعیت، فاصله میان خود و کاری که انجام می‌دهیم از میان می‌رود. با بازگشت به تجربه بی‌واسطه درمی‌یابیم که واقعیت، وحدتی از اضداد است.

تجربه محض همچنین امکان حضور در «اکنون ابدی» را فراهم می‌کند؛ وضعیتی که در آن گذشته و آینده به‌نحوی در اکنون حضور دارند. در نتیجه، فشار ناشی از تصور زمان به‌صورت خطی کاهش می‌یابد و اضطراب درباره آینده نامعلوم تا اندازه‌ای فروکش می‌کند.

آموزه دوم: خودِ واقعی شما نیستی مطلق است؛ بنابراین شکست نمی‌تواند آن را نابود کند

دومین آموزه برای غلبه بر اضطراب وجودی، کنار گذاشتن این تصور است که «من» یا خود، هویتی ثابت و پایدار دارد. فرهنگ مصرف‌گرای مدرن و بخش‌هایی از فلسفه سنتی غرب می‌کوشند از تصور هویتی یکپارچه و تغییرناپذیر دفاع کنند. چنین تصوری فشار روانی زیادی ایجاد می‌کند؛ زیرا فرد ناچار می‌شود پیوسته تصویری بی‌نقص از خود حفظ کند.

نیشیدا در برابر این برداشت، مفهوم «نیستی مطلق» را مطرح می‌کند. او میان نیستی مطلق و نیستیِ متقابل تفاوت می‌گذارد. نیستی متقابل صرفاً به معنای نبودن چیزی است و همچنان در برابر هستی قرار دارد. اما نیستی مطلق، به معنای فضای گشوده و فارغ از داوری‌ای است که امکان ظهور همه چیز را فراهم می‌کند؛ بستری که پدیده‌ها در آن آشکار می‌شوند.

نیشیدا برخلاف متافیزیک کلاسیک غرب، خودِ حقیقی را به آینه‌ای تشبیه می‌کند که در ذات خود شکل و محتوای ثابتی ندارد، اما جهان در آن بازتاب می‌یابد. خود، به این معنا، با تهی شدن از هر تعریف قطعی امکان می‌یابد جهان را در خود منعکس کند.

اگر دریابیم که خودِ ما نه مجموعه‌ای از برچسب‌ها، مانند موفقیت، شکست و هویت اجتماعی، بلکه فضایی گشوده برای ظهور تجربه‌هاست، می‌توانیم به نوعی آزادی دست یابیم. اگر خود را نیستی مطلق بدانیم، شکست‌های بیرونی و دگرگونی‌های وجودی نمی‌توانند آن را از میان ببرند؛ زیرا خود، در این معنا، همان بستری است که این رویدادها در آن رخ می‌دهند.

رها شدن از تصور خودی محدود و ثابت، بار سنگین تلاش برای حفظ هویتی همواره سازگار و قابل پیش‌بینی را کاهش می‌دهد. در این صورت، دیگر لازم نیست هویت‌های شغلی و اجتماعی خود را به هر قیمتی حفظ کنیم یا پیوسته برای اثبات توانایی‌هایمان بکوشیم. در جهانی که تغییراتش می‌تواند هر تصویری از خود را متزلزل کند، دفاع دائمی از یک «من» شکننده شاید راهبرد مناسبی نباشد. در عوض، پذیرش این اندیشه که خودِ ما از اساس فاقد ماهیتی ثابت است، می‌تواند راهی برای مواجهه با اضطراب باشد.

نیشیدا این وضعیت را «تعین‌یافتن بدون تعین‌بخش» توصیف می‌کند؛ یعنی جهان در درون ما خود را متعین می‌کند و خودآگاهی ما چیزی جز بازتاب جهان در خویش نیست.

درک این نکته که خودِ ما بازتابی از بستری نامتناهی و تهی از تعین‌های ثابت است، به ما امکان می‌دهد با مرگ و دگرگونی نیز مواجه شویم، بی‌آنکه تمام وجودمان را در معرض فروپاشی ببینیم.

آموزه سوم: شما هرگز منزوی نیستید؛ همواره درون جهانی جای گرفته‌اید

سومین آموزه در چارچوب فلسفی نیشیدا با عنوان «منطق مکان» مطرح می‌شود. اگر یکی از سرچشمه‌های اضطراب وجودی احساس انزوا باشد، این مفهوم می‌تواند راهی برای مقابله با آن پیش بگذارد. منطق مکان بر این نکته تأکید می‌کند که ما همواره درون بستری گسترده‌تر از وجود قرار داریم؛ بستری که به زندگی ما معنا و زمینه می‌بخشد.

یکی از دغدغه‌های اصلی نیشیدا تدوین فلسفه‌ای اخلاقی بود که بتواند بر خودبسندگی افراطی و این تصور که فرد تنها واقعیت موجود است، غلبه کند. او می‌خواست نشان دهد که انسان به‌صورت منفرد و جدا از جهان وجود ندارد. ما از همان ابتدا در جهانی جای گرفته‌ایم که بُعدی تاریخی نیز دارد.

اصول جهان‌شمول منطق صوری و عقل نظری نمی‌توانند تمام جنبه تاریخی تجربه انسانی را توضیح دهند. همین نکته تفاوت «مکان» و «فضا» را روشن می‌کند. فضا همگن است؛ در هر نقطه، از حیث انتزاعی، همان فضاست و می‌توان بخشی از آن را با بخش دیگری جایگزین کرد. اما مکان، یگانه و متمایز است: تاریخ و فرهنگ خاص خود را دارد و حامل روایت‌هایی است که آن را بی‌همتا می‌کنند. یک مکان را نمی‌توان به‌آسانی با مکانی دیگر جایگزین کرد.

منطق مکان، احساس بیگانگی انسان مدرن را از راهی متفاوت بازتعریف می‌کند. شما بیگانه‌ای در جهان نیستید؛ بلکه یکی از تعین‌های یگانه آن هستید. نیشیدا جهان را کلیتی دیالکتیکی می‌داند که در آن فرد و محیط، به‌جای آنکه دو موجود کاملاً جدا باشند، همچون یک پیکر عمل می‌کنند.

این رابطه بار دیگر با مفهوم «شهود کنشی» توضیح داده می‌شود؛ رابطه‌ای پویا که می‌توان آن را چنین بیان کرد: «آنچه ساخته شده است، خود نیز می‌سازد.» معنای این عبارت آن است که انسان قربانی منفعل سرنوشت نیست. همان‌طور که جهان ما را شکل می‌دهد، ما نیز در شکل دادن به جهان نقش داریم. احساس بیگانگی هنگامی کاهش می‌یابد که دریابیم وجود فردی ما در پیوندی زنده با جهان گسترده‌تر قرار دارد.

با نگریستن به زندگی از منظر منطق مکان، درمی‌یابیم که جهان فقط واقعیتی کیهانی و دوردست نیست؛ بلکه زمینه اجتماعی و تاریخی نیز دارد که زندگی ما را در بر گرفته است. بدن ما، از این منظر، بدنی تاریخی است که جهان و آثار آن را با خود حمل می‌کند.

از نظر نیشیدا کیتارو، اضطراب وجودی زمانی فروکش می‌کند که بفهمیم وجود یگانه ما، تجلی خاص و ضروری کلیتی گسترده‌تر است. ما همچون بازتابی از «اکنون ابدی» هستیم. حضورمان در جهان، هم به معنای مرگِ خودِ منزوی و محدود است و هم به معنای تولد دوباره در زندگی خلاق واقعیت تاریخی. پذیرش این پیوستگی در دل گسست‌ها می‌تواند به ما امکان دهد زندگی را با تمام وجود تجربه کنیم.