چرا «دریای خزر» دارد خشک میشود؟
دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، با کاهش سطح آب روبهروست؛ روندی که میتواند در سالهای آینده بخشهایی از زیستگاههای طبیعی، مناطق ساحلی و زیرساختهای اقتصادی کشورهای اطراف آن را با تغییرات جدی مواجه کند. پژوهشهای علمی نشان میدهند که افزایش دما، تغییر الگوی بارش و افزایش تبخیر از عوامل مهم این روند هستند و ادامه آن میتواند پیامدهای گستردهای برای محیط زیست منطقه داشته باشد.
فرادید| بر اساس پژوهشی با عنوان «کاهش سریع سطح آب دریای خزر، تهدیدی برای سلامت زیستبومها، حفاظت از تنوع زیستی و زیرساختهای انسانی» که در سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی Communications Earth & Environment از مجموعه نشریات نیچر منتشر شد، کاهش سطح آب خزر نهتنها یک مسئله زیستمحیطی، بلکه تهدیدی برای فعالیتهای اقتصادی و زندگی جوامع ساحلی است.
به گزارش فرادید؛ پژوهشگران در این مطالعه، با استفاده از تصاویر ماهوارهای و مدلسازی تغییرات سطح آب، پیامدهای این روند را برای زیستگاههای طبیعی، مناطق حفاظتشده و زیرساختهای انسانی بررسی کردند.
عقبنشینی چشمگیر خط ساحلی خزر
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش به تغییرات شمالشرق دریای خزر مربوط میشود؛ منطقهای کمعمق که زیستگاه مهمی برای پرندگان مهاجر، ماهیان و فک خزری به شمار میرود. بررسی تصاویر ماهوارهای از سال ۲۰۰۱ تا پایان سال ۲۰۲۴ نشان داد که مساحت آب در محدوده بررسیشده ۴۶ درصد کاهش یافته است. همچنین خط ساحلی در همین محدوده بیش از ۵۶ کیلومتر عقبنشینی کرده است.

عقبنشینی آب دریا در سواحل قزاقستان
این ارقام مربوط به یک منطقه مشخص در شمالشرق خزر هستند و نباید آنها را به کل دریای خزر تعمیم داد. بااینحال، یافتههای پژوهش نشان میدهند که تغییرات سطح آب در مناطق کمعمق میتواند بهسرعت شکل ساحل و گستره زیستگاههای طبیعی را دگرگون کند.
در همین منطقه، بخشی از محدودهای که بهعنوان زیستگاه مهم فکهای خزری شناخته میشد، تا سال ۲۰۲۴ خشک شده بود. مشاهدات میدانی و بررسیهای هوایی نیز نشان میدادند که فکها برای استراحت و پوستاندازی به جزایر تازه پدیدآمده در شمال منطقه منتقل شدهاند؛ مناطقی که تراکم فکها در آنها کمتر از زیستگاه قبلی بوده است.
چرا سطح آب دریای خزر کاهش مییابد؟
سطح آب خزر در طول تاریخ بارها افزایش و کاهش یافته است؛ بنابراین هر افت سطح آب را نمیتوان صرفاً به تغییرات اقلیمی نسبت داد. تغییر میزان ورود آب رودخانهها، بارش، تبخیر و برداشت آب توسط انسان همگی در این نوسانات نقش دارند.
بااینحال، پژوهشگران کاهش کنونی سطح آب را با گرمشدن زمین، افزایش دمای سطح دریا، افزایش تبخیر و کاهش بارش مرتبط میدانند. خزر از حدود ۱۳۰ رودخانه آب دریافت میکند، اما بیش از ۸۰ درصد آب ورودی آن از رودخانههای ولگا و اورال تأمین میشود. به همین دلیل، تغییر میزان آب این رودخانهها میتواند تأثیر قابلتوجهی بر تراز آب دریا داشته باشد.
بر اساس دادههای مورد استناد در مقاله، سطح آب خزر بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ بهطور متوسط سالانه حدود ۶ سانتیمتر کاهش یافته است. از سال ۲۰۲۰ نیز در برخی اندازهگیریها، افت سالانهای تا حدود ۳۰ سانتیمتر ثبت شده است. این ارقام نشان میدهند که کاهش سطح آب در سالهای اخیر به مسئلهای جدی تبدیل شده است، هرچند میزان افت در همه سالها و مناطق یکسان نیست.
اگر آب خزر باز هم پایین برود، چه اتفاقی میافتد؟
پژوهشگران با استفاده از مدلهای توپوگرافی زیر آب، چند سناریو برای کاهش احتمالی سطح آب خزر بررسی کردهاند. بر اساس این مدلها، اگر سطح آب پنج متر کاهش یابد، حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از پهنه آبی کنونی به خشکی تبدیل خواهد شد؛ مساحتی معادل حدود یکپنجم سطح فعلی دریای خزر. در یکی از سناریوهای شدیدتر، با افت ۱۸ متری سطح آب، ممکن است حدود ۱۴۳ هزار کیلومتر مربع از پهنه آبی کنونی به خشکی تبدیل شود.
این ارقام پیشبینیهایی مشروط به سناریوهای کاهش سطح آب هستند و به معنای خشکشدن این مناطق در شرایط کنونی نیستند. بااینحال، نشان میدهند که حتی چند متر افت سطح آب میتواند تغییرات جغرافیایی گستردهای ایجاد کند؛ بهویژه در بخشهای شمالی خزر که عمق کمتری دارند.

عقبنشینی آب دریا در سواحل ایران
پیامدهای احتمالی این روند تنها به تغییر شکل ساحل محدود نمیشود. کاهش پهنههای آبی میتواند زیستگاههای فک خزری، ماهیان خاویاری و پرندگان مهاجر را محدود کند و عملکرد مناطق حفاظتشده را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین ممکن است دسترسی به بنادر، مسیرهای کشتیرانی، تأسیسات نفت و گاز و برخی مناطق صیادی دشوارتر شود.
بر اساس این پژوهش، در صورت تحقق سناریوهای بررسیشده، حتی برخی تأسیسات صنعتی و بنادر ممکن است فاصله قابلتوجهی از خط ساحلی پیدا کنند و برای ادامه فعالیت به تغییرات زیرساختی نیاز داشته باشند.
آینده خزر چگونه خواهد بود؟
پیشبینی سطح آب دریای خزر در دهههای آینده به میزان گرمشدن زمین، تغییرات بارش و تبخیر و میزان انتشار گازهای گلخانهای بستگی دارد. برخی مدلهای اقلیمی مورد استناد در پژوهش، کاهش ۸ تا ۱۴ متری سطح آب را تا پایان قرن جاری در سناریوهای انتشار متوسط تا زیاد پیشبینی میکنند. در برخی مدلها نیز افت بیشتری، تا حدود ۲۱ متر، مطرح شده است.
این ارقام پیشبینی قطعی نیستند و میان مدلهای مختلف تفاوت وجود دارد. بااینحال، جهت کلی نتایج نشان میدهد که ادامه روند کنونی میتواند تغییرات مهمی در زیستبوم و اقتصاد ساحلی خزر ایجاد کند.
پژوهشگران تأکید میکنند که برنامهریزی برای حفاظت از خزر باید با تغییرات احتمالی خط ساحلی و جابهجایی زیستگاهها سازگار شود. به بیان دیگر، نمیتوان صرفاً به مرزهای فعلی مناطق حفاظتشده تکیه کرد؛ زیرا با عقبنشینی آب، زیستگاههای مهم نیز ممکن است تغییر مکان دهند یا از بین بروند.