چرا شکل‌گیری جدیدترین «عصر یخبندان» متوقف شد؟
پژوهشی تازه نشان می‌دهد حدود ۲۰۰۰ سال پیش، روند گسترش یخچال‌های طبیعی در بخشی از کانادا آغاز شده بود؛ روندی که می‌توانست نشانه شروع مرحله‌ای تازه از عصر یخبندان باشد. اما از دهه ۱۹۶۰، با افزایش دمای زمین بر اثر فعالیت‌های انسانی، این روند معکوس شد و یخچال‌ها شروع به عقب‌نشینی کردند.
فرادید| پژوهشگران در مطالعه‌ای که ۲۲ اکتبر در مجله علمی ساینس منتشر شد، روند گسترش و عقب‌نشینی کلاهک یخی بارنز در کانادا را بازسازی کردند. این کلاهک یخی بازمانده لایه یخی عظیم لورنتاید است که در گذشته بخش بزرگی از آمریکای شمالی را پوشانده بود.
به گزارش فرادید؛ حدود ۲۰ هزار سال پیش، در اوج آخرین دوره یخبندان، لایه یخی لورنتاید تقریباً ۳۰ درصد از قاره آمریکای شمالی را در بر می‌گرفت. این پهنه یخی از شمال مدار قطب شمال تا محدوده ایالت امروزی ایلینوی امتداد داشت و ضخامت یخ در برخی نقاط آن به بیش از سه کیلومتر می‌رسید.
امروزه تنها بقایای کوچکی از این پهنه عظیم باقی مانده است: کلاهک یخی بارنز در مرکز جزیره بافین، در قلمرو نوناووت کانادا، که مساحتی تقریباً برابر با ایالت دلاور آمریکا دارد.
نشانه‌های آغاز یک دوره یخبندان تازه
زمین طی ۲٫۶ میلیون سال گذشته بارها میان دوره‌های یخبندان، که در آن‌ها لایه‌های عظیم یخ گسترش می‌یابند، و دوره‌های بین‌یخچالی، که یخ‌ها عقب‌نشینی می‌کنند، جابه‌جا شده است. آخرین دوره یخبندان حدود ۱۱ هزار و ۷۰۰ سال پیش پایان یافت و زمین اکنون در دوره بین‌یخچالی هولوسن قرار دارد.
البته از نظر علمی، زمین همچنان در عصر یخبندان بزرگ‌تری به نام عصر یخبندان اواخر سنوزوئیک قرار دارد که حدود ۳۴ میلیون سال پیش آغاز شده است. درون این بازه طولانی، دوره‌های یخبندان و بین‌یخچالی متعددی رخ می‌دهند.
برای بازسازی تاریخ کلاهک یخی بارنز، پژوهشگران از بقایای گیاهانی استفاده کردند که زمانی زیر یخ مدفون شده بودند. هنگامی که یخ عقب‌نشینی می‌کرد، خزه‌ها در زمین‌های تازه نمایان‌شده رشد می‌کردند؛ اما با گسترش دوباره یخ، این گیاهان زیر آن مدفون شده و از بین می‌رفتند.
از آنجا که کلاهک یخی بارنز به بستر سنگی خود چسبیده است و مانند بسیاری از یخچال‌ها روی زمین حرکت نمی‌کند، بقایای گیاهی قدیمی را بهتر حفظ می‌کند.
دانشمندان با بررسی نوعی ایزوتوپ بریلیم در سنگ‌های تازه نمایان‌شده و تخته‌سنگ‌های اطراف، مدت‌زمان قرارگرفتن آن‌ها در معرض پرتوهای کیهانی را تخمین زدند. آن‌ها همچنین با روش تاریخ‌گذاری کربن، سن بقایای گیاهی مرده را تعیین کردند تا مشخص شود یخ چه زمانی دوباره روی این مناطق پیشروی کرده است.
نتایج نشان داد کلاهک یخی بارنز حدود ۳۶۰۰ سال پیش به کمترین اندازه خود رسیده بود و سپس، تقریباً از ۲۰۰۰ سال پیش، گسترش دوباره آن آغاز شد.
چگونه گرمایش زمین روند یخبندان را معکوس کرد؟
کلاهک یخی بارنز تا اواخر دهه ۱۹۵۰ به گسترش خود ادامه داد؛ اما در دهه بعد، این روند متوقف شد و یخ‌ها شروع به عقب‌نشینی کردند.
افزایش دمای تابستان باعث شد میزان یخی که در فصل گرم ذوب می‌شود، از مقدار یخی که طی زمستان تشکیل می‌شود بیشتر شود. در نتیجه، کلاهک یخی به‌تدریج کوچک‌تر شد.
پژوهشگران معتقدند این روند گسترش دوباره یخ می‌توانسته نشانه آغاز مرحله‌ای تازه از یخبندان باشد؛ مرحله‌ای که پیش از تکمیل‌شدن، تحت تأثیر گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی متوقف شد. این نتیجه با پژوهش‌های پیشین درباره تأثیر تغییرات اقلیمی بر چرخه‌های طبیعی یخبندان نیز همخوانی دارد.
در دهه ۱۹۷۰، برخی دانشمندان اقلیم‌شناس احتمال داده بودند که زمین به آستانه یک عصر یخبندان تازه نزدیک شده است. بعدها، مخالفان علم تغییرات اقلیمی از این پیش‌بینی برای زیر سؤال بردن گرمایش جهانی استفاده کردند؛ اما پژوهش جدید تصویری متفاوت ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان می‌تواند حتی روندهای طبیعی بلندمدت زمین را نیز مختل کند.
آیا عصر یخبندان دیگری در راه است؟
شان مارکوت، دانشمند علوم زمین در دانشگاه ویسکانسین مدیسن که در این پژوهش مشارکت نداشته است، در مقاله‌ای همراه با مطالعه جدید هشدار می‌دهد که آغاز دوره یخبندان بعدی در چرخه پیش‌بینی‌شده کنونی، عموماً بعید تلقی می‌شود. بااین‌حال، اینکه زمین چند چرخه طبیعی یخبندان را پشت سر خواهد گذاشت، به تصمیم‌های انسانی و میزان انتشار کربن در آینده بستگی دارد.
او تأکید می‌کند که انسان اکنون به عاملی زمین‌شناختی تبدیل شده است که می‌تواند چرخه‌های طبیعی یخبندان را، با قدمتی چند میلیون ساله، مختل کند و بر اقلیم زمین تا صدها هزار سال آینده اثر بگذارد.
این پژوهش نشان می‌دهد فعالیت‌های انسانی تنها دمای کنونی زمین را افزایش نمی‌دهند، بلکه ممکن است مسیر تغییرات اقلیمی در مقیاس‌های زمانی بسیار طولانی را نیز دگرگون کنند.
