چرا این همه پایگاه نظامی خارجی در جیبوتی وجود دارد و درآمدش از اجاره زمین چقدر است؟

جیبوتی کشوری با جمعیتی کمتر از یک میلیون نفر و بدون منابع طبیعی قابل‌توجه است.

این کشور همچنین متراکم‌ترین مجموعه پایگاه‌های نظامی خارجی در جهان را در خود جای داده است؛ به‌طوری که پایگاه‌های ایالات متحده، چین، فرانسه، ژاپن و ایتالیا در فاصله‌ای نزدیک از یکدیگر در امتداد سواحل آن فعالیت می‌کنند.

این کشورها که به‌دنبال پایگاه‌هایی برای اهداف تجاری و امنیتی هستند، از سوی رئیس‌جمهور جیبوتی،‌اسماعیل عمر گوله مورد استقبال قرار گرفته‌اند؛ او که دست‌کم دو دهه در قدرت بوده، از موقعیت راهبردی کشور برای پیشبرد اهداف خود بهره برده است.

در حالی که مردم جیبوتی روز جمعه برای رأی‌گیری به پای صندوق‌ها می‌روند و انتظار می‌رود گوله با اطمینان برای ششمین دوره پیروز شود، این راهبرد هرگز تا این اندازه پیامدساز به نظر نرسیده است.

دلیل آن گلوگاهی دریایی‌ است که درست در نزدیکی سواحل جیبوتی قرار دارد.

باب‌المندب ملقب به «دروازه اشک‌ها»، گذرگاهی باریک است که در باریک‌ترین نقطه خود تنها حدود ۳۰ کیلومتر عرض دارد و روزانه حدود ۱۲ درصد از تجارت دریایی جهان از آن عبور می‌کند؛ در حالی که دست‌کم ۹۰ درصد از ظرفیت اینترنتی میان اروپا و آسیا از طریق کابل‌هایی که در همین مسیر قرار دارند تأمین می‌شود.

فدریکو دونلی، نویسنده کتاب Power Competition in the Red Sea ، به الجزیره می‌گوید: «این منطقه در مرکز بسیاری از موضوعات از جمله تجارت جهانی، کشتیرانی، اتصال فیبر نوری، انرژی قرار دارد و با کانال سوئز و منطقه هند-اقیانوس آرام مرتبط است.»

با آغاز جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران از ۲۸ فوریه و قرار گرفتن تنگه هرمز تحت کنترل ایران، جیبوتی و موقعیت آن در ورودی دریای سرخ بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

«جغرافیا اصلی‌ترین منبع ملی ماست»

پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، زمانی که ایالات متحده به‌دنبال ایجاد پایگاه‌های پیشرو در شرق آفریقا بود، جیبوتی گزینه‌ای بدیهی به نظر می‌رسید.

کمپ لمونیه، پایگاه سابق لژیون خارجی فرانسه در حاشیه شهر جیبوتی، به مقر فرماندهی نیروی ویژه شاخ آفریقا در فرماندهی آفریقای ارتش ایالات متحده تبدیل شد. این پایگاه همچنان تنها پایگاه دائمی نظامی آمریکا در این قاره بوده و بیش از ۴ هزار نیرو را در خود جای داده است.

فرانسه که جیبوتی را مستعمره خود کرده بود و پس از استقلال این کشور در سال ۱۹۷۷ نیز در آن باقی ماند، از پیش در آنجا حضور داشت. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، اخیراً این کشور را در «قلب» راهبرد هند-اقیانوس آرامِ پاریس توصیف کرده و دو کشور پیمان دفاعی متقابلی دارند که در سال ۲۰۲۴ تمدید شد.

دزدی دریایی در سواحل سومالی در اواخر دهه ۲۰۰۰، ژاپن، ایتالیا و در نهایت چین را نیز به این کشور کشاند.

رئیس‌جمهور جیبوتی در گفت‌وگویی در سال ۲۰۲۴ با روزنامه الشرق الاوسط، که متعلق به عربستان سعودی است، گفت: «بسیاری از کشورهایی که در جیبوتی پایگاه نظامی دارند، بر حفاظت از منافع تجاری و سرمایه‌گذاری خود تأکید می‌کنند.»

ژاپن به‌عنوان یک قدرت بزرگ تجاری، به‌ویژه در برابر ناامنی در دریای سرخ آسیب‌پذیر بود؛ مسیری که بخش قابل‌توجهی از کالاهای تجاری این کشور از آن عبور می‌کند.

بر اساس گزارشی دولتی که در ماه مارس منتشر شد، یک‌پنجم صادرات خودرو ژاپن و حدود ۱,۸۰۰ کشتی تجاری مرتبط با این کشور هر سال از باب‌المندب عبور می‌کنند.

در سال ۲۰۱۷، الیاس داواله، وزیر دارایی جیبوتی، اعلام کرد این کشور چه میزان برای میزبانی پایگاه‌ها دریافت می‌کند: ایالات متحده سالانه ۶۵ میلیون دلار، فرانسه ۳۰ میلیون دلار، چین ۲۰ میلیون دلار و ایتالیا و ژاپن هرکدام اندکی بیش از ۳ میلیون دلار پرداخت می‌کنند.

یک مقام جیبوتیایی به الجزیره گفته است: «جغرافیای ما اصلی‌ترین منبع ملی ماست. مانند نفت برای کشورهای خلیج فارس.»

بااین‌حال، مدل «پایگاه در ازای پول» جیبوتی صرفاً جنبه درآمدزایی ندارد و در قلب یک راهبرد توسعه گسترده‌تر قرار گرفته است.

لری آندره، سفیر پیشین آمریکا در جیبوتی، به الجزیره گفته که افتتاح پایگاه چین بخشی از یک «بسته توافقی» بود که شامل احداث یک خط راه‌آهن جدید نیز می‌شد؛ خطی که اتیوپی محصور در خشکی را از طریق جیبوتی به دریا متصل می‌کند و حدود ۹۰ درصد تجارت خارجی آدیس‌آبابا را ممکن می‌سازد. او افزود: «۸۵ درصد تولید ناخالص داخلی جیبوتی از ارائه خدمات به تجارت اتیوپی حاصل می‌شود.»

این روند با سرمایه‌گذاری گسترده شرکت‌های چینی در زیرساخت‌ها، از جمله در بنادر جیبوتی، و همچنین ارائه یک وام بزرگ که بعداً بازنگری شد، همراه بود.

این تحولات آغازگر چرخش اقتصادی و سیاسی جیبوتی به‌سوی چین بود؛ روندی که ابتدا پس از ملی‌سازی بندری متعلق به شرکت دولتی اماراتی DP World در پی اختلاف بر سر نحوه اداره آن آغاز شد.

در سپتامبر ۲۰۲۴، شی جین‌پینگ و اسماعیل عمر گوله روابط دو کشور را به بالاترین سطح دیپلماتیک چین، یعنی «شراکت راهبردی جامع»، ارتقا دادند.

سمیرا گاید، تحلیل‌گر امنیتی منطقه‌ای در اندیشکده Balqiis Insights، می‌گوید: «آن‌ها به‌دقت فکر کردند که چگونه از این گلوگاه درآمدزایی کنند و چگونه این کار را انجام دهند بدون اینکه به یک کشور وابسته شوند.»

یک سال بعد، مارکو روبیو که در سال ۲۰۱۸ در مقام سناتور به‌طور علنی هشدار داده بود پایگاه چین می‌تواند منطقه را بی‌ثبات کند، در جایگاه وزیر امور خارجه آمریکا با گوله تماس گرفت تا آنچه را «شراکت راهبردی دیرینه» توصیف کرد، تأیید کند.

جیبوتی تنها کشور آفریقایی بود که در Project 2025، طرح ۹۰۰ صفحه‌ای محافظه‌کارانه بنیاد Heritage مرتبط با دونالد ترامپ، نام آن ذکر شد؛ طرحی که به «تضعیف موقعیت» آمریکا در جیبوتی هشدار می‌دهد و به رسمیت شناختن منطقه جداشده سومالی‌لند را توصیه می‌کند.

دونلی می‌گوید: «آمریکا فعلاً با وجود حضور چین در جیبوتی باقی مانده، زیرا در حال حاضر گزینه بهتری ندارد.» او افزود که هرچند درباره بندر بربره در سومالی‌لند به‌عنوان جایگزین احتمالی گمانه‌زنی شده، اما هنوز هیچ چیز عملی نشده است.

محمود علی یوسف، وزیر خارجه پیشین جیبوتی و رئیس کنونی کمیسیون اتحادیه آفریقا، در سال ۲۰۱۷ در واکنش به انتقادهای فزاینده در واشنگتن گفت: «چین مانعی برای این اهداف مشترک نیست و جیبوتی روابط متوازن خود با این دو قدرت بزرگ را حفظ خواهد کرد.»

مسیر در بحران

دریای سرخ که پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۹۶۹ از یک بن‌بست جغرافیایی به یک گذرگاه حیاتی تجاری تبدیل شد، دیگر مانند گذشته مسیر قابل اعتمادی نیست.

بین اواخر سال ۲۰۲۳ تا آتش‌بس جنگ اسرائیل در غزه در اواخر ۲۰۲۵، حوثی‌های یمن کارزاری مستمر برای اخلال در کشتیرانی جهانی در این تنگه به راه انداخت. بر اساس داده‌های نهاد ACLED، این گروه بیش از ۵۲۰ حمله علیه دست‌کم ۱۷۶ کشتی انجام داد.

بر اساس گزارش UNCTAD در سال ۲۰۲۵، حجم عبور از کانال سوئز تا ماه مه همان سال همچنان ۷۰ درصد کمتر از سطح سال ۲۰۲۳ بود.

جاتین دوا، پژوهشگر امنیت و لجستیک شرق آفریقا در دانشگاه میشیگان، به الجزیره می‌گوید: «از برخی جهات، جیبوتی اکنون حتی حیاتی‌تر از زمانی است که تجارت و ژئوپلیتیک در حالت عادی جریان داشت.»

او افزود: «این درک وجود دارد که این کشور در میان منطقه‌ای نسبتاً بی‌ثبات، یک پناهگاه امن است.»

بااین‌حال، این اختلال به‌طور به‌طور متناقضی انحصار منطقه‌ای جیبوتی در میزبانی پایگاه‌های نظامی را نیز متزلزل کرده است.

بنیاد مدیترانه‌ای مطالعات راهبردی، یک اندیشکده فرانسوی، هشدار داده که دریای سرخ در یک «نقطه عطف راهبردی» قرار دارد و از «رقابت‌های مقطعی» به «رقابت ساختاریافته» در حال گذار است؛ روندی که به تحولاتی مانند به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل مرتبط دانسته شده است.

رهبران سومالی‌لند بندر بربره را در ازای به رسمیت شناخته شدن بیشتر به آمریکا پیشنهاد داده‌اند و همچنین احتمال ایجاد پایگاه اسرائیلی را، با وجود تهدیدهای حوثی‌ها، رد نکرده‌اند.

سومالی که مدعی مالکیت سومالی‌لند است، هشدار داده که سرزمینش نمی‌تواند به «سکوی پرتاب عملیات نظامی» تبدیل شود. گوله، رئیس‌جمهور جیبوتی، نیز نسبت به این تحولات ابراز نگرانی کرده و گفته رئیس‌جمهور جدید سومالی‌لند ظاهراً حاضر است هر نوع حمایتی را بپذیرد «حتی اگر از سوی شیطان باشد».

در بخش‌های شمالی‌تر ساحل نیز روسیه در تلاش است توافقی طولانی‌مدت با سودان برای ایجاد نخستین پایگاه دریایی خود در آفریقا در دریای سرخ را احیا کند.

آنچه اجاره‌ها نمی‌خرند

شکاف میان اهمیت راهبردی کشور و واقعیت روزمره شهروندان آن آشکار است. نرخ بیکاری رسمی نزدیک به ۴۰ درصد است و بیش از یک‌پنجم جمعیت در فقر شدید زندگی می‌کنند.

گاید می‌گوید: «درآمدهایی که آن‌ها به دست می‌آورند به پایین جامعه سرریز نمی‌شود. همه چیز مربوط به این پایگاه‌های نظامی وارداتی است؛ آن‌ها فقط فضا را اجاره می‌دهند و واقعاً از نیروی انسانی خود استفاده نمی‌کنند.»

داهر احمد فرح، رهبر مخالفان دولت جیبوتی، پیش‌تر به الجزیره گفته بود: «کشور در موقعیت راهبردی قرار دارد و میزبان پایگاه‌های زیادی است، اما این منافع باید متعلق به مردم جیبوتی باشد، نه یک فرد.»

گوله از سال ۱۹۹۹ در قدرت است.

او در سال ۲۰۱۰ محدودیت دوره ریاست‌جمهوری را حذف کرد، در سال ۲۰۲۱ با ۹۸ درصد آرا برای دوره پنجم انتخاب شد و اوایل امسال نیز محدودیت سنی ریاست‌جمهوری را لغو کرد. او در پاسخ به این پرسش که آیا قصد کناره‌گیری دارد، به مجله Jeune Afrique گفت: «من کشورم را بیش از آن دوست دارم که وارد یک ماجراجویی غیرمسئولانه شوم و عامل تفرقه باشم.»

گاید معتقد است قدرت‌های خارجی مستقر در جیبوتی «به گوله امکان داده‌اند» و «او را توانمند کرده‌اند» تا سیاست را در این کشور در اختیار بگیرد. به‌عبارت دیگر، پایگاه‌هایی که قرار بود ثبات را تضمین کنند، به تثبیت قدرت او نیز کمک کرده‌اند.

بااین‌حال، داواله، وزیر دارایی، اخیراً هشدار داده که جنگ ایران ممکن است کشورهای کوچکی مانند جیبوتی را به «عدم‌قطعیت اقتصادی عمیق‌تر» سوق دهد، در حالی که سفارت آمریکا نیز بارها به شهروندان خود درباره نزدیک شدن به کمپ لمونیه هشدار داده است.

این دو تحول مرتبط می‌توانند هم ثبات داخلی جیبوتی و هم تلاش آن برای حفظ تعادل میان کشورهای میزبان را تهدید کنند.

دوا می‌گوید مدل جیبوتی همواره بر معرفی خود به‌عنوان «فضایی باثبات» در منطقه‌ای ناپایدار استوار بوده است. او هشدار داد: «اگر این تصویر از بین برود، قدرت جیبوتی برای جذب تجارت، توجه ژئوپلیتیکی و منابع به‌تدریج کاهش خواهد یافت.»

دونلی نیز گفت: «میزبانی از این تعداد کشور از نظر نظامی نوعی قمار است، اما برای گله به نظر می‌رسد کارآمد بوده است.»

منبع: روزیاتو