قرن خشکی در راه است؛ بهرهبرداری۸۰ درصدی ایران از منابع آبهای زیرزمینی
بحران آب، چالشی جهانی و فزاینده است که بقای انسان، توسعه اقتصادی و سلامت اکوسیستمها را در سراسر جهان تهدید میکند. این معضل، خود را در اشکال مختلفی از جمله کمبود فیزیکی آب، خشکسالیهای مکرر و تشدید رقابت بر سر منابع آبی نشان میدهد.
در سرزمینی که نیاکانش با قنات و تدبیر بر خشکی چیره شدند، امروز چاهها تهی شده و سدها نفسهای آخر را میکشند. «قرن خشک» که متخصصان از آن سخن میگویند، دیگر یک هشدار علمی نیست؛ واقعیتی است که در ترکخوردن زمین، در افت سفرههای آب زیرزمینی و در سایه سنگین تشنگی شهرها خود را نشان میدهد.
بحران آب، چالشی جهانی و فزاینده است که بقای انسان، توسعه اقتصادی و سلامت اکوسیستمها را در سراسر جهان تهدید میکند. این معضل، خود را در اشکال مختلفی از جمله کمبود فیزیکی آب، خشکسالیهای مکرر و تشدید رقابت بر سر منابع آبی نشان میدهد.
در کشوری چون ایران، با اقلیم خشک و نیمهخشک، این بحران ابعاد جدیتری به خود گرفته است؛ به گونهای که سرانه منابع آب تجدیدپذیر در ایران به مراتب پایینتر از میانگین جهانی قرار دارد و طبق آخرین آمارها، ورودی آب به سدهای کشور در سال آبی جاری با کاهش قابل توجه ۴۲ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ مواجه بوده و حجم ذخایر آبی سدها تنها ۳۸ درصد ظرفیت مخازن را پر کرده است.
این وضعیت، تنها بخشی از واقعیت تلخ کمبود آب است که ریشه در عواملی چون تغییرات اقلیمی، مدیریت ناکارآمد منابع آبی، افزایش تقاضا ناشی از رشد جمعیت، کشاورزی ناپایدار، و برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی دارد.
پیامدهای این بحران صرفاً به کمبود آب آشامیدنی محدود نمیشود؛ بلکه امنیت غذایی را به طور جدی به مخاطره میاندازد، توسعه اقتصادی را کند میسازد، تنشهای اجتماعی و سیاسی را بر سر منابع آبی تشدید میکند و اثرات مخرب تغییرات اقلیمی را تسریع میبخشد.
در ایران نیز مصرف بیرویه، مدیریت نادرست و تغییرات اقلیمی این بحران را به مرحله خطرناکی رسانده است. برخی حقایق وضعیت بحران آب در ایران نشان می دهد که «سرانه مصرف آب در ایران بالاتر از میانگین جهانی است»، «حدود ۸۰ درصد منابع آب زیرزمینی در ایران مصرف شده است»، «برخی از استانهای کشور با تنش شدید آبی مواجه هستند، از جمله اصفهان، یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی» و «بحران دریاچه ارومیه و کاهش سطح آب سفرههای زیرزمینی از چالشهای مهم آبی ایران هستند».
بحران آب تنها محدود به ایران نیست و سازمان ملل متحد نیز به همه کشورها هشدار داد که کمبود آب به عاملی کلیدی در بروز ناامنی غذایی، افزایش درگیریها و تشدید پیامدهای زیستمحیطی تبدیل شده است.
این حقایق موجب شد تا هر ساله ۲۲ مارس (۲ فروردین) به عنوان «روز جهانی آب» نامگذاری شود. این روز توسط سازمان ملل برای افزایش آگاهی درباره بحران آب و ترویج مدیریت پایدار منابع آب تعیین شده است. هر سال یک شعار و موضوع خاص برای این روز انتخاب میشود.
در ایران نیز ما «روز ملی آب» داریم که پس از تاسیس مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در اتاق بازرگانی، صنایع و معادن کشاورزی ایران در سال ۱۳۹۴، روز ۱۳ اسفند به مناسبت نوروز آبها، در تقویم به نام «روز ملی آب» نامگذاری شد و اکنون ما در فاصله زمانی روز ملی آب و روز جهانی آب جشنوارهای را برگزار میکنیم تا به مرور به آنچه که باید انجام میدادیم و غفلت کردیم، بپردازیم.
ایران با بالاترین میزان هدررفت آب در جهان و قرن خشکی که در راه است
دکتر نعمت حسنی، رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور در گفتوگو با ایسنا، مساله آب را یک بحرانی ملی برای کشور دانست و گفت: در پروژههایی که طی سالهای گذشته در حوزه بهرهبرداری از سد و شبکه انجام دادهایم، به این نتیجه رسیدیم که میانگین بارش کشور که در ابتدای قرن بیست و یکم حدود ۲۴۰ میلیمتر در سال بود، به مرور کاهش مییابد و تا پایان قرن به حدود ۱۸۰ میلیمتر خواهد رسید؛ یعنی ۶۰ میلیمتر کاهش که معادل ۲۵ درصد است.
به گفته وی، در ابتدای قرن بیستویکم میزان نزولات جوی کشور حدود ۴۰۰ میلیارد متر مکعب بود که با روند فعلی رو به کاهش است. در حالیکه مصرف آب شهری و صنعتی کشور حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیارد متر مکعب و مصرف بخش کشاورزی حدود ۸۰ تا ۹۰ میلیارد متر مکعب است، بخش قابل توجهی از منابع آبی کشور به دلیل شرایط اقلیمی از بین میرود.
رئیس دانشکده مهندسی عمران دانشگاه شهید عباسپور ایران را دارای سه نوع اقلیم تر، نیمهخشک و خشک توصیف کرد و ادامه داد: در اقلیم تر حدود ۳۰ درصد تبخیر، در نیمهخشک ۶۰ درصد و در اقلیم خشک تا ۹۰ درصد تبخیر رخ میدهد. از آنجا که دو سوم کشور در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارد، حدود ۷۰ درصد از ۴۰۰ میلیارد متر مکعب نزولات جوی تبخیر میشود؛ یعنی سالانه حدود ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آب از دست میرود.
سالانه حدود ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آب از دست میرود.
وی این حجم از اتلاف آب را محصول نبود برنامهریزی اصولی عنوان کرد و یادآور شد: خطای دیگری که در کشور انجام میدهیم، استفاده نادرست از منابع آب زیرزمینی است؛ به طوری که با حفر صدها چاه مجاز و غیرمجاز، آب را از سفرههای زیرزمینی به سطح میآوریم و در نهایت باعث تبخیر آن میشویم. اگر برای مدیریت آب برنامهریزی دقیق و علمی نداشته باشیم، در دهههای آینده با بحران جدیتری در حوزه منابع آبی مواجه خواهیم شد.
اگر برای مدیریت آب برنامهریزی دقیق و علمی نداشته باشیم، در دهههای آینده با بحران جدیتری در حوزه منابع آبی مواجه خواهیم شد.
رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور با هشدار نسبت به تداوم نابسامانیهای مدیریتی در بخش آب، گفت: ایران با قرن خشکی روبهرو است، نه صرفاً چند سال خشکسالی؛ بیش از ۴۰ درصد آب در برخی استانها پیش از رسیدن به مصرف کننده از شبکه نشت میکند و در پایتخت نیز حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد از آب، بدون درآمد و عمدتاً بهصورت نشت از لولهها هدر میرود.
حسنی با اشاره به چالشهای جدی مدیریت منابع آب کشور، اظهار کرد: در کشور هزاران چاه مجاز و غیرمجاز وجود دارد و چهبسا تعداد چاههای غیرمجاز از چاههای مجاز نیز بیشتر باشد. این چاهها باعث میشوند منابع آب زیرزمینی به سطح زمین بیایند و با روشهای نادرست کشاورزی تبخیر شوند که خود معضل بزرگی برای کشور است.
وی با یادآوری وضعیت تاریخی منابع آبی ایران، افزود: نیاکان ما در کنار سه دریای بزرگ زندگی میکردند که اکنون یکی از آنها به کویر نمک، دیگری به کویر لوت و سومی به کویر جازموریان تبدیل شده است. شهرهای باستانی مانند کاشان، اصفهان، کرمان، قم و یزد که امروز در مناطق خشک قرار دارند، در گذشته شهرهای ساحلی بودند، اما دریاهای مجاورشان به مرور خشک شدهاند. «شهر ری» نیز در گذشته در کنار دریا بوده و اکنون دریاچه آن به منطقه قم منتقل شده و به دریاچه نمک یا دریاچه سلطان تبدیل شده است. این تغییرات نشان میدهد که تبخیر در کشور ما بسیار بالاست.
حسنی با تأکید بر اینکه مشکل ایران تنها «خشکسالی» نیست، گفت: ما بیش از ۲۰ سال است هشدار میدهیم که کشور با پدیده «قرن خشک» مواجه است. باید این واقعیت را به مردم، مسئولان و نسلهای آینده آموزش دهیم که در یک قرن خشک زندگی میکنیم و لازم است برنامهریزیها بر همین اساس انجام شود.
باید این واقعیت را به مردم، مسئولان و نسلهای آینده آموزش دهیم که در یک قرن خشک زندگی میکنیم و لازم است برنامهریزیها بر همین اساس انجام شود.
رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور تصریح کرد: واحد سنجش آب در کشور ما نباید لیتر باشد، بلکه باید «قطره» باشد
واحد سنجش آب در کشور ما نباید لیتر باشد، بلکه باید «قطره» باشد
؛ زیرا هر قطره آب برای ایران ارزشمند است. اگر شیری در خانه چکه میکند، باید حتی کودکان ما نسبت به آن حساس باشند. همانگونه که در مثال سادهای میتوان گفت اگر هر یک از جمعیت ۱.۴ میلیارد نفری چین روزانه تنها چند دانه برنج را هدر دهند، حجم عظیمی از منابع تلف میشود، ما نیز باید با همین نگاه، از هدررفت آب جلوگیری کنیم.
استفاده از لولههای نامناسب در شبکه آبرسانی
وی یکی دیگر از خطاهای مدیریتی کشور را استفاده از لولههای نامناسب در شبکههای آبرسانی دانست و افزود:
هدررفت آب در ایران از بالاترین نرخهای جهان است.
متاسفانه هدررفت آب در ایران از بالاترین نرخهای جهان است. در پایتخت، میزان «آب بدون درآمد» حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد است که بیش از نیمی از آن (۱۵ تا ۲۰ درصد) به دلیل نشت واقعی از داخل لولهها رخ میدهد. این رقم در سطح کشور به طور میانگین دو برابر است. به تازگی در جلسهای با مسئولان آب خوزستان مشخص شد که در برخی شهرهای این استان، هدررفت آب به ۴۰ تا ۵۰ درصد میرسد؛ یعنی نیمی از آب تولید شده، پیش از رسیدن به مصرفکننده از شبکه خارج میشود.
این محقق حوزه عمران در مقایسهای جهانی، اظهار کرد: کمترین میزان هدررفت آب در جهان مربوط به شهر توکیو است
کمترین میزان هدررفت آب در جهان مربوط به شهر توکیو است؛ علت این موفقیت استفاده از لولههای باکیفیت با گارانتی ۱۰۰ ساله است.
که حدود ۳.۹ درصد، یعنی کمتر از ۴ درصد است و میانگین کل کشور ژاپن حدود ۶ درصد است. علت این موفقیت، استفاده از لولههای باکیفیت است. در شهر توکیو بیش از ۲۰۷ هزار کیلومتر لوله وجود دارد که ۹۹ درصد آنها از نوع داکتیل با اتصالات ضد لرزه هستند و شرکتهای ژاپنی کوبوتا و کوریموتو برای آنها گارانتی ۱۰۰ ساله ارائه میدهند.
تغییر اقلیم مقصرتر است یا سوءمدیریت؟
حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه تغییر واقعی اقلیم زمانی رخ میدهد که تغییرات گستردهای در نیمکره شمالی یا جنوبی ایجاد شود، گفت: اگر تغییر اقلیم واقعاً عامل اصلی بود، باید مناطقی مانند کالیفرنیا یا آریزونا که از نظر شرایط فیزیکی شبیه ایران هستند نیز با کمآبی محسوس مواجه میشدند، اما مشاهده میکنیم که پاییز در این مناطق به موقع آغاز میشود، ولی در ایران طی چند سال اخیر، بارشها در مهرماه تقریبا قطع شده و حتی در آبان نیز بسیار دیر آغاز شده است.
اردکانی با ابراز نگرانی از خشک شدن گسترده تالابها، گفت: شنیدهام که بسیاری از تالابهای کشور سوریه و عراق خشک شدهاند و حتی دریاچه ارومیه ما نیز کاملاً خشک شده است، واقعاً تأسفآور است. هشت سال پیش، در حالی که هنوز دریاچه ارومیه بهطور کامل از بین نرفته بود، با همکاری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی وابسته به وزارت علوم، طرح جامعی را برای احیای این دریاچه ارائه دادیم. در آن طرح نشان داده بودیم که میتوان با روشهای علمی و با استفاده از سیستمهای جوی خاص، میزان بارش در منطقه را افزایش داد. برای دفاع از این طرح آن را در چند مرکز ارائه کردیم، اما متأسفانه مورد پذیرش قرار نگرفت. در آن زمان دریاچه ارومیه هنوز کاملاً خشک نشده بود و امکان احیای بیشتر وجود داشت؛ ما طرح مفصلی را آماده کردیم، اما متأسفانه مورد پذیرش قرار نگرفت و اکنون دریاچه به منبعی گرمایی تبدیل شده است.
این محقق حوزه هواشناسی تاکید کرد: من به آن طرح ایمان داشتم، چون بر پایه ۶۰ سال تجربه مداومم در زمینه هواشناسی و شناخت الگوهای اقلیمی طراحی شده بود. این تجربه حاصل کار علمی مستمر در ایران، انگلیس و آمریکا بود و نه فعالیتهای پراکنده. من تمام عمرم را صرف مطالعه و پژوهش در این علم کردهام.
اردکانی خاطر نشان کرد: من ۹۲ سال دارم، اما هنوز با عشق و علاقه برای علم هواشناسی کار میکنم. این علم برای من فقط یک شغل نیست، عشق زندگیام است. هرچند طرح ما برای احیای ارومیه رد شد، اما باور دارم که اگر نگاه علمی بر تصمیمگیریها حاکم باشد، میتوان بسیاری از مشکلات اقلیمی کشور را کاهش داد.
وی با اشاره به تجربه و طرحهایی که در گذشته برای احیای دریاچه ارومیه ارائه کرده بود، اما آن طرحها مورد پذیرش قرار نگرفتند، وضعیت اکنونی دریاچه ارومیه را «در حال مرگ» توصیف کرد و ادامه داد: خشک شدن دریاچه و تالابها پیامدهای محیطزیستی و اقلیمی جدی دارد. این پهنهها اکنون بهعنوان منابع گرمایی و همچنین منابع تولید نمک عمل میکنند؛ وقتی سیستمی با باد شدید از روی آن عبور کند، نمکها را پراکنده میکند و وضعیت را پیچیدهتر میسازد. اگر دولت عزم جدی داشته باشد، هنوز میتوان اقدام به احیای نسبی این پهنهها کرد، چون این پهنه هنوز کامل نمرده است و اگر دولت واقعاً مصمم باشد، آن کار قابل انجام است.
استاد پیشکسوت علوم جو و هواشناسی با تأکید بر اهمیت مدیریت منابع آب کشور، گفت: ایران در یکی از خشکترین کمربندهای اقلیمی جهان قرار دارد و باید حتی یک لیوان آب را با دقت حفظ و مدیریت کرد، زیرا نوسانات اقلیمی و تغییرات بارش در کشور ما دائمی و غیرقابل پیشبینی است.
اردکانی با اشاره به مصاحبهای که دو سال پیش در یکی از روزنامههای کشور درباره تغییر اقلیم و وضعیت آب و هوای ایران انجام داده بود، گفت: در آن مصاحبه حتی یک لیوان آب را بالا گرفتم و گفتم این برای ما چقدر ارزش دارد. خواستم نشان دهم که کشور ما در منطقهای کمبارش قرار دارد و این وضعیت ناشی از رفتار سیستمهای جوی است که گاه قویتر و گاه ضعیفتر میشوند. به همین دلیل در برخی سالها بارشها بیشتر است و در برخی سالها کمتر، اما در مجموع ما در منطقهای خشک زندگی میکنیم و باید حتی از یک لیوان آب محافظت کنیم.
ما در منطقهای خشک زندگی میکنیم و باید حتی از یک لیوان آب محافظت کنیم.
وی افزود: مدیریت منابع آبی کشور، بهویژه پشت سدها، باید با دقت انجام شود. ممکن است در سالهایی مانند ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ سدها پر شوند، اما باید با برنامهریزی دقیق و تدریجی خالی شوند، چون چنین شرایطی همیشگی نیست و سالهای خشک دوباره بازمیگردند.
ابردزدی آری یا خیر؟
در حالی که جهان با چالشهایی همچون تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای گسترده و رقابت بر سر منابع آب روبهرو است، بازار مباحث مربوط به «دستکاری اقلیم»، «دزدیدن ابرها» و نقش سامانههایی مانند هارپ در تغییرات آبوهوایی داغتر میشود و به یکی از بحثهای جنجالی و پرمخاطب در افکار عمومی تبدیل شده است. در چنین فضایی هر ادعایی درباره امکان مداخله انسانی در سامانههای جوی، بهسرعت توجه جامعه و رسانهها را به خود جلب میکند. اما واقعیت علمی این حوزه، پیچیدهتر و بسیار محدودتر از روایتهایی است که گاه در فضای عمومی مطرح میشود.
از دهه ۱۹۵۰ تاکنون، مطالعات علمی در زمینه «تعدیل آبوهوا» (Weather Modification) عمدتاً بر افزایش بارش، کاهش تگرگ و مهزدایی متمرکز بوده است. کشورهایی مانند آمریکا، چین، استرالیا، امارات و روسیه برنامههای رسمی «بارورسازی ابرها» را اجرا کردهاند؛ اما همه این برنامهها بر یک اصل مشترک استوارند: انسان تنها میتواند رفتار یک سامانه را «تقویت» یا «تضعیف» کند، نه اینکه مسیر آن را تغییر دهد یا آن را از منطقهای بردارد و به منطقه دیگر منتقل کند.
دکتر اردکانی در این زمینه معتقد است حرکت ابرها تابع دینامیک جو، بادهای بالایی و گرادیانهای فشار است؛ پارامترهایی که هیچ فناوری فعلی قادر به جابهجایی مستقیم آنها نیست. در کنار این مباحث، پروژه «هارپ» نیز به عنوان یکی از جنجالیترین موضوعات سالهای اخیر مطرح بوده است؛ سامانهای پژوهشی که در ایالت آلاسکا برای مطالعه رفتار لایه یونوسفر طراحی شد.
این پروژه صرفاً توانایی تغییرات محدود و موقتی در بخشهایی از یونوسفر را دارد که هزاران کیلومتر بالاتر از محل تشکیل ابرهاست و کوچکترین ارتباطی با ایجاد زلزله، طوفان یا دستکاری مستقیم سامانههای بارشی ندارد. با وجود این، در نبود سواد اقلیمی و به دلیل پیچیدگی پدیدههای جوی، هارپ به مرکز شایعات گستردهای تبدیل شده است.
در حالی که برخی کشورها از فناوریهای نوین مانند سامانههای انتقال بخار آب، بارورسازیهای هوشمند، لیزرهای جوی یا مدلسازی دینامیک پیشرفته استفاده میکنند، به اعتقاد پدر علم هواشناسی هیچیک از این تکنیکها توان «دزدیدن» یا «منحرف کردن» یک سامانه بزرگ جوی را ندارند. آنچه واقعاً در جهان انجام میشود، مجموعهای از روشهای محدود، علمی، متکی بر فیزیک ابر و تحت کنترل دقیق است؛ و آنچه انجام نمیشود، جابهجایی ابرها، ایجاد زلزله یا کنترل کامل آبوهوا در مقیاس منطقهای یا جهانی است.
اردکانی موضوع ابر دزدی و هارپ را شبهعلم توصیف کرد و گفت: این ادعاها پایه علمی ندارد و تنها میتوان شدت بارش را در یک سامانه تغییر داد، نه مسیر حرکت آن را.
ایران به عنوان کشوری که در منطقه خشک و نیمهخشک قرار دارد، سالهاست با بحران آب مواجه است. بر اساس آمارها، حدود ۸۰ درصد منابع آب زیرزمینی کشور مصرف شده و بسیاری از استانها از جمله اصفهان، یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی، با تنش آبی شدید دستوپنجه نرم میکنند.
کاهش بارندگی، مصرف بیرویه، توسعه ناپایدار کشاورزی و مدیریت نادرست منابع آب از جمله دلایل اصلی این بحران هستند. وضعیت دریاچه ارومیه، تالابهای خشکشده و فرونشست زمین در برخی مناطق، زنگ خطری جدی برای آینده منابع آبی کشور محسوب میشود.
برای مدیریت بحران آب، اصلاح الگوی مصرف، سرمایهگذاری در فناوریهای نوین تصفیه و بازچرخانی آب و مدیریت بهینه منابع آب زیرزمینی از جمله اقداماتی هستند که باید در اولویت قرار گیرند. توسعه سیستمهای آبیاری مدرن در کشاورزی و فرهنگسازی در مصرف آب نیز میتوانند نقش مؤثری در کاهش بحران داشته باشند.
روز جهانی آب، فرصتی برای تأمل بر وضعیت منابع آبی و تلاش برای یافتن راهکارهای پایدار است. در حالی که جهان با چالشهای فزایندهای در این حوزه مواجه است، ایران نیز باید با برنامهریزی دقیق، از ورود به مرحله بحرانیتر جلوگیری کند. تصمیمگیریهای امروز، آینده منابع آبی کشور را رقم خواهد زد.
منبع: ایسنا
