آیا بروز ال‌نینو در جوامع باستانی پرو، باعث قربانی کردن انسان‌ها می‌شد؟
پژوهشی باستان‌شناختی به بررسی این موضوع پرداخته است که جوامع انسانی در سواحل خشک شمال پرو، هنگام روبه‌رو شدن با سیلاب‌ها و آشفتگی‌های اقلیمی شدید، چگونه زندگی و روابط اجتماعی خود را مدیریت می‌کردند.
دره لامبایکه در ساحل بیابانی شمال پرو قرار دارد؛ منطقه‌ای که معمولاً بارندگی بسیار کمی دارد، اما رودخانه‌ها و منابع دریایی در آن نقش مهمی در تأمین زندگی مردم ایفا می‌کردند. این ناحیه در طول تاریخ بارها تحت تأثیر پدیده ال‌نینو قرار گرفته است.
ال‌نینو می‌تواند شرایط آب‌وهوایی معمول را به‌شدت تغییر دهد و موجب بارندگی‌های سیل‌آسا، طغیان رودخانه‌ها و نابودی منابع غذایی شود. در برخی دوره‌ها، افزایش شدید بارش و سیلاب، نظام تولید غذا و زندگی اقتصادی مردم را با بحران روبه‌رو کرده است. به همین دلیل، دره لامبایکه محیطی مناسب برای بررسی واکنش جوامع انسانی به فشارهای اقلیمی طولانی‌مدت و رویدادهای ناگهانی آب‌وهوایی به شمار می‌آید.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که بسیاری از جوامع امروزی نیز با بحران‌هایی مانند تغییرات آب‌وهوایی، کمبود منابع و حوادث طبیعی شدید روبه‌رو هستند. مطالعه گذشته می‌تواند نشان دهد مردم در چنین شرایطی چه انتخاب‌هایی داشته‌اند و آیا بحران اقلیمی الزاماً به درگیری و فروپاشی اجتماعی منجر می‌شود یا نه.
در برخی فرهنگ‌های باستانی این منطقه، شواهدی از قربانی‌کردن انسان در مراسم بزرگ آیینی دیده شده است؛ مراسمی که به دوره‌های سیلاب‌های شدید و آشفتگی‌های محیطی نسبت داده شده‌اند. همین موضوع این پرسش را مطرح کرد که آیا کمبود منابع و فشارهای طبیعی باعث افزایش خشونت در زندگی روزمره مردم نیز شده بود یا خشونت فقط در چارچوب آیین‌های خاص رخ می‌داد.
در همین چارچوب، پژوهشگران دانشگاه نیویورک و دانشگاه جورج میسون آمریکا، تحقیقی درباره واکنش جوامع باستانی لامبایکه به فشارهای اقلیمی و ارتباط احتمالی آن با خشونت انجام دادند. این پژوهش، با تمرکز بر سابقه چند هزار ساله منطقه، بررسی می‌کند که آیا دوره‌های بحران محیطی با افزایش خشونت میان افراد همراه بوده‌اند یا خیر. پژوهشگران همچنین تلاش کردند تفاوت میان خشونت‌های آیینی و درگیری‌های معمول میان مردم را روشن کنند.
برای انجام این تحقیق، پژوهشگران از سوابق استخوانی پروژه «تاریخ زیستی دره لامبایکه» استفاده کردند. این مجموعه، اطلاعات مربوط به ۳۰ محوطه باستانی و بیش از سه هزار سال از تاریخ این دره را دربرمی‌گیرد. از میان بقایای بررسی‌شده، ۱۶۳۳ نفر تاریخ مرگ نسبتاً مشخصی داشتند و به همین دلیل می‌شد زندگی آن‌ها را با شرایط اقلیمی دوره خود مقایسه کرد.
پژوهشگران آثار آسیب روی استخوان‌های جمجمه را بررسی کردند؛ زیرا چنین آسیب‌هایی معمولاً می‌توانند نشانه ضربه ناشی از خشونت باشند. آن‌ها همچنین آسیب‌های بخش‌های دیگر بدن را بررسی کردند که بیشتر احتمال داشت بر اثر حادثه یا تصادف ایجاد شده باشند. سپس این اطلاعات را با مدل‌سازی‌های اقلیمی درباره میزان بارندگی و دسترسی به آب در دوره‌های مختلف مقایسه کردند.
نتایج نشان دادند که تنها ۲۵ نفر، یعنی حدود ۱.۶ درصد از افراد بررسی‌شده، نشانه‌هایی از آسیب ناشی از خشونت داشتند. در مقابل، ۷۷ نفر، معادل ۵.۱ درصد نمونه، آسیب‌هایی داشتند که بیشتر با حوادث و اتفاق‌های غیرعمدی سازگار بود. پژوهشگران هیچ ارتباط روشنی میان افزایش خشونت یا حوادث و دوره‌های بی‌ثباتی محیطی پیدا نکردند. همچنین میان جنسیت افراد و احتمال مشاهده آثار خشونت ارتباطی دیده نشد.
این یافته‌ها با نتایج برخی محوطه‌های دیگر در رشته‌کوه‌های آند تفاوت دارند، زیرا در آن مناطق، آسیب‌های جمجمه، به‌ویژه در دوره‌های آشفتگی اقلیمی، بیشتر مشاهده شده است. بنابراین، دره لامبایکه نمونه‌ای ارائه می‌دهد که در آن بحران‌های طبیعی و تغییرات محیطی به افزایش آشکار خشونت روزمره منجر نشده‌اند.
به نظر می‌رسد دسترسی به دریا و منابع دریایی ممکن است بخشی از فشار ناشی از کمبود غذا را کاهش داده باشد. همچنین احتمال دارد شیوه سازمان‌دهی اجتماعی در این منطقه، آگاهانه یا ناخواسته، از گسترش درگیری جلوگیری کرده باشد.
با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این نتایج باید به‌عنوان برآوردی از روندهای کلی در نظر گرفته شوند، نه تصویری کامل از همه درگیری‌های گذشته. همه زخم‌ها و آسیب‌ها روی استخوان باقی نمی‌مانند و ممکن است برخی موارد خشونت در بقایای بررسی‌شده قابل شناسایی نباشد.
اهمیت این مطالعه که نتایج آن در نشریه Frontiers in Environmental Archaeology منتشر شده‌اند، در آن است که نگاه ساده‌انگارانه به رابطه میان بحران اقلیمی و خشونت را به چالش می‌کشد. بر اساس این یافته‌ها، تغییرات آب‌وهوایی و کمبود منابع، به‌تنهایی سرنوشت یک جامعه را تعیین نمی‌کنند. مردم و رهبران جوامع می‌توانند در برابر بحران‌ها مسیرهای متفاوتی انتخاب کنند؛ از همکاری و سازگاری گرفته تا درگیری. در لامبایکه، شواهد باستان‌شناختی از حدود شش هزار سال سازگاری خلاقانه با ال‌نینو و تغییرات طولانی‌مدت اقلیمی خبر می‌دهد و خشونت گسترده یکی از واکنش‌های معمول این جوامع نبوده است.
این نتیجه برای دنیای امروز نیز قابل توجه است. پژوهشگران معتقدند مطالعه جوامع گذشته فقط برای شناخت تاریخ اهمیت ندارد، بلکه می‌تواند به پرسش‌های کنونی درباره سازگاری با بحران‌های محیطی کمک کند.
جوامع باستانی لامبایکه از نظر شیوه زندگی و فناوری با مردم امروز تفاوت داشتند، اما در برخی جنبه‌ها با ما شباهت داشتند: آن‌ها نیز باید اقتصاد خود را اداره می‌کردند، با محیط اطراف کنار می‌آمدند و در برابر بحران‌های طبیعی تصمیم می‌گرفتند. بررسی تجربه آن‌ها نشان می‌دهد که در برابر تغییرات اقلیمی، فروپاشی اجتماعی و خشونت فراگیر تنها گزینه‌های ممکن نیستند.
منبع: ایسنا
