«عدسی نمرود»؛ یکی از رازآمیزترین یافتههای باستانشناسی در جهان
بیش از ۲۷۰۰ سال پیش، فردی در آشور باستان قطعۀ کوچکی از سنگ بلور را با دقت تراش داد، بهگونهای که یک سطح آن صاف و سطح دیگرش کمی محدب بود. این شیء که امروزه به «عدسی نمرود» معروف است، میتواند نور را متمرکز کند و تا حدی تصویر را بزرگتر نشان دهد. همین ویژگی پرسشی بحثبرانگیز را مطرح کرده است: آیا آشوریان قرنها پیش از ظهور تلسکوپ، از چنین عدسیای برای مشاهده اجرام دوردست استفاده میکردند؟
فرادید| این احتمال که آشوریان چیزی شبیه تلسکوپ ساخته باشند بسیار شگفتانگیز است. نخستین تلسکوپ ثبتشده معمولاً به سال ۱۶۰۸ در هلند نسبت داده میشود، یعنی زمانی که هانس لیپرشی، عینکساز هلندی، برای ساخت ابزاری که اجسام دور را نزدیکتر نشان میداد درخواست ثبت اختراع کرد. اما عدسی نمرود حدود سالهای ۷۵۰ تا ۷۱۰ پیش از میلاد ساخته شده است؛ یعنی بیش از دو هزار سال پیش از آن.
به گزارش فرادید؛ همین فاصله زمانی عظیم باعث شده این قطعه کوچک به یکی از بحثبرانگیزترین آثار در تاریخ علم نورشناسی باستان تبدیل شود. اصل وجود ویژگیهای نوری در این بلور تقریباً مسلم است، اما مشخص نیست آیا این ویژگیها عمداً ایجاد شده بودند و اگر چنین بوده، آشوریان دقیقاً از آن برای چه کاری استفاده میکردند.
قطعهای اسرارآمیز از یک کاخ آشوری
باستانشناس بریتانیایی، آستن هنری لایارد، این شیء را در نیمه قرن نوزدهم هنگام کاوش در شهر باستانی «نمرود» (پایتخت تمدن آشور) کشف کرد. این قطعه از کاخ شمالغربی به دست آمد و اکنون در موزه بریتانیا نگهداری میشود.
این بلور بهدقت تراشیده و صیقل داده شده و یک سطح آن صاف و سطح دیگرش کمی محدب است. بر اساس بررسیهای موزه بریتانیا، این قطعه میتواند مانند یک ذرهبین ابتدایی عمل کند و فاصله کانونی آن حدود ۱۲ سانتیمتر است. برخی متخصصان علوم بینایی نیز معتقد بودهاند که شکل آن عمداً به صورت عدسی ساخته شده است.
با این حال، موزه بریتانیا محتاطانهتر برخورد میکند و احتمال میدهد این قطعه در اصل بخشی تزئینی از یک وسیله مانند مبلمان بوده باشد. صرف وجود خاصیت بزرگنمایی ثابت نمیکند که سازنده آن قصد ساخت یک ابزار نوری داشته است.
نظریهای که تاریخ تلسکوپ را هزاران سال عقب میبرد
در اواخر قرن بیستم، آشورشناس ایتالیایی جیووانی پتیناتو پیشنهاد کرد که این بلور ممکن است بخشی از یک تلسکوپ ابتدایی بوده باشد که اخترشناسان آشوری از آن استفاده میکردند.
اگر این نظریه روزی اثبات شود، پیامدهای مهمی خواهد داشت؛ زیرا نشان میدهد نوعی فناوری تلسکوپی حدود ۲۳۰۰ سال پیش از نخستین تلسکوپهای ثبتشده اروپایی وجود داشته است.
این نظریه تا حدی به دلیل پیشرفت چشمگیر اخترشناسی در میان آشوریان و بابلیان جذاب به نظر میرسد. دانشمندان میانرودان برای دورههای طولانی پدیدههای آسمانی را ثبت میکردند و در رصد سیارات، گرفتها و دیگر رویدادهای آسمانی مهارت بالایی داشتند.
اما پیشرفت اخترشناسی بهتنهایی وجود تلسکوپ را ثابت نمیکند. تاکنون هیچ متن آشوری که بهطور قطعی ساخت یا استفاده از چنین ابزاری را توضیح دهد شناسایی نشده و هیچ عدسی دوم یا سازوکار نگهدارندهای نیز کشف نشده است که نشان دهد عدسی نمرود زمانی بخشی از یک تلسکوپ بوده است.
بنابراین نظریه تلسکوپ آشوری همچنان یک فرضیه است، نه یک نتیجه باستانشناختی اثباتشده.
آیا عدسی نمرود واقعاً برای استفاده عملی مناسب بود؟
ویژگیهای فیزیکی این شیء مسئله را پیچیدهتر میکنند. برخی پژوهشگران معتقدند ممکن است این عدسی برای بزرگنمایی قابل استفاده بوده باشد، اما کیفیت نامنظم سطح بلورهای باستانی میتوانسته تصویر را دچار اعوجاج کند و کاربرد عملی آن را محدود سازد.
از سوی دیگر، پژوهشهای دیگری نشان دادهاند که استفاده از عدسیهای واقعی در جهان باستان از نظر فنی امکانپذیر بوده است. برخی نمونههای سنگ بلور کشفشده در مدیترانه و خاورمیانه کیفیت نوری قابلتوجهی دارند و احتمالاً میتوانستند برای بزرگنمایی، بررسی نقش مهرها یا کارهای ظریف روی جواهرات مورد استفاده قرار گیرند.
بنابراین مسئله اصلی این نیست که آیا انسانهای باستان قادر به ساخت عدسی بودهاند یا نه؛ بلکه این است که عدسی نمرود مشخصاً برای چه منظوری ساخته شده بود.
عینک تکچشمی؟
در سال ۲۰۱۹، پژوهشگری به نام آنخل توماس کاماچو گارسیا پس از بررسی دقیق عدسی نمرود، احتمال دیگری را مطرح کرد. او معتقد بود این بلور ممکن است عمداً به شکل یک وسیله تکچشمی ساخته شده باشد تا برخی مشکلات بینایی مرتبط با افزایش سن یا آستیگماتیسم را اصلاح کند؛ شاید برای فردی از طبقات بالای جامعه.
این دیدگاه نیز به اجماع علمی نرسیده است. با این حال، نشان میدهد که یک قطعه کوچک بلور را میتوان به شیوههای کاملاً متفاوت تفسیر کرد: تزئین مبلمان، ذرهبین، وسیله کمکبینایی یا حتی بخشی از یک ابزار نجومی.
البته فرضیه تلسکوپ بسیار دشوارتر است، زیرا تلسکوپ به چیزی فراتر از یک عدسی منفرد نیاز دارد. برای اثبات وجود چنین فناوریای در آشور باید شواهدی پیدا شود که نشان دهد آشوریان چند عدسی را در یک ابزار برای مشاهده اجرام دور یا آسمانی به کار میبردند. تاکنون چنین شواهدی پیدا نشده است.
عدسی نمرود واقعاً چه چیزی را نشان میدهد؟
بر اساس شواهد فعلی، نمیتوان گفت آشوریان ۲۷۰۰ سال پیش تلسکوپ را اختراع کرده بودند. آنچه با اطمینان بیشتری میدانیم این است که عدسی نمرود قطعهای از سنگ بلور دوره آشوری نو است که با مهارت قابلتوجهی تراشیده شده و ویژگیهای واقعی نوری دارد. این قطعه میتواند تا حدی بزرگنمایی ایجاد کند و برخی پژوهشگران معتقدند شکل آن نتیجه طراحی عمدی بوده است.
در عین حال، موزه بریتانیا احتمال کاربرد تزئینی آن را بیشتر میداند و برخی پژوهشگران نیز هشدار دادهاند که نباید هر شیء محدب باستانی را بهطور خودکار یک ابزار نوری دانست. هیچ مدرک فیزیکی برای وجود تلسکوپ آشوری و هیچ متن آشوری شناختهشدهای که چنین ابزاری را توصیف کند نیز در دست نیست.
بنابراین عدسی نمرود هنوز نمیتواند تاریخ تلسکوپ را بازنویسی کند؛ اما همچنین نمیتوان آن را صرفاً یک شیء بیاهمیت دانست. این قطعه کوچک نشان میدهد که صنعتگران خاور نزدیک باستان دستکم توانایی ساخت اشیایی با ویژگیهای نوری قابلتوجه را داشتهاند.
