کشف مقبره 2 هزارساله در مغولستان با شیشۀ رومی و یشم چینی

فرادید| یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های این مقبره، تفاوت میان ابعاد عظیم سازه و اندازه نسبتاً کوچک اتاق تدفین مرکزی آن است. پژوهشگران احتمال می‌دهند این ویژگی با تحولات اجتماعی و سیاسی هون‌ها در دوره‌ای مرتبط باشد که قدرت سیاسی آن‌ها رو به افول گذاشته بود؛ فرضیه‌ای که برای اثبات آن به شواهد بیشتری نیاز است.

به گزارش فرادید؛ کاوش مشترک در مقبره شماره ۱۶۰ گورستان دئورلیگ نارز در سال ۲۰۲۳ آغاز شد. این پروژه را موزه ملی کره، مؤسسه باستان‌شناسی آکادمی علوم مغولستان و موزه ملی مغولستان به‌طور مشترک اجرا کردند و عملیات میدانی آن در سال ۲۰۲۶ به پایان رسید. پژوهشگران در این مدت، معماری آرامگاه و آثار کشف‌شده در آن را به‌طور دقیق بررسی و مستند کردند.

هون‌ها که اغلب با عنوان هون‌های آسیایی شناخته می‌شوند، امپراتوری قدرتمندی در استپ‌های آسیای مرکزی و مغولستان امروزی تشکیل داده بودند. آنان از سده سوم پیش از میلاد بر قلمروهای گسترده‌ای تسلط داشتند و با دودمان هان چین جنگیدند، اما هم‌زمان روابط دیپلماتیک و اقتصادی نیز با آن برقرار کردند.

از آنجا که هون‌ها اسناد مکتوب اندکی از خود بر جای گذاشته‌اند، باستان‌شناسان برای شناخت ساختار اجتماعی، باورها و آیین‌های آنان تا حد زیادی به شواهد به‌دست‌آمده از گورها متکی هستند. مقبره دئورلیگ نارز از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد نخبگان این جامعه چگونه جایگاه اجتماعی خود را از طریق معماری آرامگاه و آیین‌های تدفین به نمایش می‌گذاشتند.

این آرامگاه با احتساب مسیر ورودی جنوبی، حدود ۷۳ متر طول دارد. سازندگان زمین را به‌صورت پلکانی حفر کرده و سازه را با ۹ لایه سنگ‌ریزی پوشانده بودند. گروه کاوش برای رسیدن به اتاق تدفین چوبی در مرکز مقبره، این لایه‌ها را به‌تدریج برداشت.

شیشه احتمالی رومی، یشم چینی و زیورآلات مرتبط با کره

در میان ۴۱۳ اثر کشف‌شده، یکی از مهم‌ترین یافته‌ها ظرفی شیشه‌ای و شفاف با دسته است. پژوهشگران احتمال می‌دهند این ظرف در قلمرو امپراتوری روم ساخته شده باشد، اما مرکز تولید آن هنوز مشخص نیست. به همین دلیل، قرار است ترکیب شیمیایی شیشه بررسی شود تا اطلاعات دقیق‌تری درباره منشأ آن به دست آید.

در کف تابوت نیز ۱۵ شیء یشمی روی هم قرار گرفته بود. این اشیا یادآور دیسک‌های موسوم به «بی» هستند که در آیین‌های تدفین چین در دوره دودمان هان کاربرد داشتند. بااین‌حال، نمونه‌های مغولستان برخلاف دیسک‌های گرد و متعارف، شکل نامنظمی دارند و با جزئیاتی ظریف تزئین شده‌اند. این تفاوت ممکن است نشان دهد که هون‌ها سنت‌های تدفین چینی را با سلیقه و باورهای فرهنگی خود سازگار کرده بودند.

زیورآلات نقره‌ای افسار اسب نیز توجه پژوهشگران را به شبه‌جزیره کره جلب کرد. این اشیا که از ورقه‌های نازک نقره ساخته شده‌اند، شکلی شبیه کدو دارند و با نمونه‌هایی از گورهای دوره للانگ در اطراف پیونگ‌یانگ، در کره شمالی امروزی، قابل مقایسه‌اند.

در برخی از این زیورآلات، صنعتگران قطعاتی به رنگ قرمز و آبی را در کنار ورقه طلا و زیر لایه‌ای از بلور قرار داده‌اند. نور از بلور شفاف عبور می‌کند و رنگ‌های زیرین را نمایان می‌سازد. پژوهشگران همین فن تزئینی را در زیورآلات طلایی گرد نیز شناسایی کرده‌اند و می‌گویند این شیوه برای نخستین بار در مقبره‌های هون مشاهده شده است.

مجموع این یافته‌ها نشان می‌دهد که نخبگان هون با سنت‌های هنری و مادی مناطق مختلف اوراسیا آشنایی داشتند. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست این اشیا دقیقاً از چه مسیرهایی به مغولستان رسیده‌اند. تجارت، هدایای دیپلماتیک یا جابه‌جایی کالاها به‌واسطه جوامع واسطه، همگی می‌توانسته‌اند در انتقال آن‌ها نقش داشته باشند.

آزمایش دی‌ان‌ای برای شناسایی فرد مدفون

هویت صاحب این آرامگاه عظیم همچنان ناشناخته است. باستان‌شناسان بقایای دندان و مو را از تابوت به دست آورده‌اند و نمونه‌هایی از آن‌ها را برای آزمایش‌های دی‌ان‌ای در آینده جمع‌آوری کرده‌اند.

هدف پژوهشگران، تعیین جنس زیستی و سن فرد مدفون و همچنین بررسی احتمال خویشاوندی او با افرادی است که در گورهای مجاور دفن شده‌اند. نتایج این بررسی‌ها می‌تواند به شناخت بهتر ساختار خانوادگی و اجتماعی نخبگان هون کمک کند.

مرحله بعدی پژوهش‌ها ممکن است سرانجام هویت فرد مدفون و منشأ اشیای ارزشمند این مقبره را روشن کند؛ یافته‌هایی که می‌توانند درک ما را از ارتباطات فرهنگی و جایگاه اجتماعی هون‌ها در جهان باستان گسترش دهند.