یافتههای تازه دربارۀ دانش پیشرفتۀ آهنگران در دوران «ساسانی»
پژوهشی جدید نشان میدهد فناوری ساخت آلیاژ برنج در دوره ساسانی بسیار پیشرفتهتر و گستردهتر از چیزی بوده که پیشتر تصور میشد.
فرادید| بررسی آثار باستانی کشفشده در شهرهای مرو و نینوا نشان میدهد فلزکاران ساسانی فقط ادامهدهنده سنت مفرغکاری نبودند، بلکه بهطور جدی با آلیاژ برنج ــ ترکیبی از مس و روی ــ نیز کار میکردند و از آن در اشیای تزئینی و حتی تجهیزات نظامی استفاده میشد.
به گزارش فرادید؛ تا امروز، فلزکاری ایران باستان بیشتر با مفرغ، طلا و نقره شناخته میشد و نقش برنج در امپراتوری ساسانی چندان روشن نبود. اما اکنون گروهی از پژوهشگران با استفاده از فناوریهایی مانند فلورسانس پرتو ایکس، میکروسکوپ الکترونی و تصویربرداری دیجیتال، شواهد مهمی از کاربرد برنج در دو منطقه مهم ساسانی، یعنی مرو در ترکمنستان امروزی و نینوا در شمال عراق، پیدا کردهاند.
اهمیت این دو منطقه در آن است که در دو سوی قلمرو ساسانی قرار داشتند. پیدا شدن برنج در هر دو نقطه نشان میدهد این فلز تنها مادهای نادر یا اتفاقی نبوده، بلکه بخشی از الگوی گسترده استفاده از فلزات در سراسر امپراتوری بوده است.
موقعیت مرو و نینوا در دو سمت امپراتوری ساسانی
در مرو، پژوهشگران تعدادی از اشیای آلیاژ مسی مربوط به دوره ساسانی را بررسی کردند و دریافتند حدود یکچهارم آنها احتمالاً از برنج ساخته شدهاند. این آثار شامل سنجاق مو، قطعه دستبند، مهرهها و اتصالات فلزی بود. برخی از این اشیا به قرن چهارم و پنجم میلادی و برخی دیگر به قرن ششم و هفتم تعلق داشتند.
مقدار روی در این اشیا متفاوت بود. درصد بالای روی نشان میدهد برخی از آنها با روشهای پیشرفته تولید برنج ساخته شده بودند، در حالی که درصد پایینتر احتمالاً نتیجه بازیافت یا ترکیب با دیگر آلیاژهای مسی بوده است. این موضوع نشان میدهد فلزکاران ساسانی به برنج واقعی دسترسی داشتند و استفاده از آن کاملاً آگاهانه بوده است.
قدیمیترین نمونههای برنجی مرو بیشتر به روش ریختهگری ساخته شده بودند؛ موضوعی که نشان میدهد ظاهر طلایی برنج احتمالاً دلیل اصلی محبوبیت اولیه آن بوده است. برنج شباهت زیادی به طلا دارد و میتوانست برای طبقات متوسط جامعه ظاهری اشرافی ایجاد کند.
اما در دورههای بعد، کاربرد برنج فقط جنبه تزئینی نداشت. اشیای چکشکاریشده و ورقههای برنجی نشان میدهد فلزکاران ساسانی به ویژگیهای فنی این آلیاژ نیز توجه داشتند. برنج نسبت به بسیاری از انواع مفرغ راحتتر شکل میگیرد، سوراخ میشود و برای ساخت قطعات نازک و پرچشده مناسبتر است.
مهمترین یافته این پژوهش به سه کلاهخود ساسانی مربوط میشود که در نینوا کشف شدهاند و اکنون در موزه بریتانیا نگهداری میشوند. بررسیها نشان داد در بخشهایی از این کلاهخودها، از جمله نوارهای نگهدارنده، پرچها و پوششهای فلزی، از برنج استفاده شده است.
این کلاهخودها فقط زرههایی آهنی نبودند، بلکه اشیایی مهندسیشده به شمار میرفتند که استحکام، زیبایی و فناوری را با هم ترکیب میکردند. قطعات برنجی جلوهای طلایی به آنها میداد، در حالی که صفحات آهنی وظیفه محافظت را بر عهده داشتند.
پژوهشگران معتقدند استفاده از برنج در این تجهیزات نظامی شاید نشانه وجود کارگاههای تخصصی و شبکههای تولید سازمانیافته در دوره ساسانی باشد.
این تحقیق همچنین به توضیح یکی از تحولات مهم تاریخی کمک میکند. در آغاز دوره اسلامی، برنج به یکی از مهمترین آلیاژهای رایج در غرب آسیا تبدیل شد، اما منشأ این تحول مشخص نبود. اکنون شواهد مرو و نینوا نشان میدهد دوره ساسانی احتمالاً مرحلهای آزمایشی و مهم در گسترش فناوری برنج بوده است.
یکی از نکات مهم این پژوهش آن است که بسیاری از این نتایج نه از حفاریهای تازه، بلکه از بررسی دوباره اشیای قدیمی موزهها با ابزارهای علمی مدرن به دست آمده است. بسیاری از این آثار پیشتر فقط «آلیاژ مس» یا «مفرغ» توصیف شده بودند، اما اکنون مشخص شده بخشی از آنها در واقع برنج بودهاند.
این کشف اگرچه ظاهری آرام و کمسروصدا دارد، اما نگاه ما را به فناوری، صنعت و توانایی فلزکاران ساسانی تغییر میدهد و نشان میدهد آنها نقشی مهمتر از تصور پیشین در تاریخ استفاده از برنج داشتهاند.
