«ریفلاکس معده»؛ دلایل، نشانه‌ها و درمان

فرادید| ریفلاکس معده یا ریفلاکس اسید، به شرایطی گفته می‌شود که در آن اسید و باقی محتویات معده از دریچه پایینی مری (LES1) به مری یا دهان برمی‌گردند. 

دریچه پایین مری دریچه‌ای عضلانی به‌شکل حلقه است که در انتهای مری و ابتدای معده قرار دارد. با باز شدن این دریچه، غذای بلعیده‌شده از انتهای مری وارد معده می‌شود. پس از ورود غذا به معده، این دریچه بسته می‌شود تا از برگشتن غذا به درون مری جلوگیری شود. اگر این دریچه ضعیف یا آسیب‌دیده باشد، ممکن است درست عمل نکند و منجر به ریفلاکس معده شود. 

وقوع گاه‌به‌گاه ریفلاکس در همه ما طبیعی است و می‌تواند در نوزادان سالم، کودکان و بزرگسالان در دوره‌های کوتاه و معمولاً پس از خوردن یک وعده غذایی بزرگ اتفاق بیفتد، در این صورت ریفلاکس نشانه یا عوارض آزاردهنده ایجاد نمی‌کند. 

وقتی ریفلاکس اسید، سبب آسیب به مری یا نشانه‌های آزاردهنده می‌شود، پزشکان به آن بیماری ریفلاکس معده به مری «GERD2» می‌گویند. 

نشانه‌های ریفلاکس معده 

شایع‌ترین نشانه‌های بیماری ریفلاکس معده به مری عبارتند از: 

• سوزش سردل که مانند احساس سوزش در مرکز قفسه‌سینه است، گاهی به گلو گسترش پیدا می‌کند و بیشتر پس از غذا خوردن اتفاق می‌افتد. 
• برگشتن اسید و غذای هضم‌نشده به گلو یا دهان

سایر نشانه‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند: 

• درد معده (درد در قسمت بالای شکم) 
• درد قفسه‌سینه
• مشکل در بلع
• گرفتگی صدا (به دلیل تحریک تارهای صوتی) به شکل مداوم
• گلودرد یا سرفه مداوم و بی‌دلیل
• احساس توده در گلو
• تهوع و یا استفراغ

با گذشت زمان، ریفلاکس می‌تواند منجر به عوارضی مانند مشکلات مربوط به آسیب مری شود. 

اگر نشانه‌های بالا را هر از گاهی تجربه می‌کنید، باید به پزشک مراجعه کنید. 

تشخیص ریفلاکس معده

اگر نشانه‌های کلاسیک بیماری ریفلاکس معده به مری (یعنی سوزش سردل و یا بازگشت اسید و غذای هضم‌نشده به گلو یا دهان) را داشته باشید، پزشک ممکن است بتواند تنها بر اساس این نشانه‌ها، ابتلای ما به این بیماری را تشخیص دهد. 

در شرایط زیر پزشک ممکن است انجام ارزیابی و آزمایش‌های اضافه را هم توصیه کند: 

• نشانه‌های کلاسیکِ ریفلاکس (یعنی سوزش سردل و یا بازگشت اسید و غذای هضم‌نشده به گلو یا دهان) را نداشته باشیم. 
• بلکه نشانه‌هایی داشته باشیم که ممکن است نشان‌دهنده مشکل دیگری باشند. 
• پس از مصرف داروهای تجویزشده توسط پزشک معالجمان نشانه‌های بهبودی نداشته باشیم. 

برخی مشکلات تهدیدکننده زندگی می‌توانند نشانه‌هایی مشابه نشانه‌های ریفلاکس معده به مری ایجاد کنند. برای نمونه، درد قفسه‌سینه می‌تواند از نشانه‌های بیماری‌های قلبی باشد و باید خیلی سریع ارزیابی شود. 

آزمایش‌های تشخیصی که به آن‌ها اشاره شد عبارتند از: 

• آندوسکوپی فوقانی: آندوسکوپی فوقانی آزمایشی است که به پزشک اجازه می‌دهد به‌طور مستقیم دستگاه گوارش فوقانی را بررسی کند. در این آزمایش یک لوله کوچک و انعطاف‌پذیر به مری، معده و روده کوچک منتقل می‌شود. این لوله دارای یک منبع نور و یک دوربین است که تصاویر بزرگ‌نمایی‌شده را روی مانیتور نمایش می‌دهد و به کمک آن می‌توان آسیب به پوشش دستگاه گوارش را ارزیابی کرد. 
• بررسی PH مری: در این آزمایش یک قطعهPHسنج درون مری کار گذاشته می‌شود تا ورود اسید معده به مری را بررسی کند. 
• فشارسنجی مری: در این آزمایش یک لوله انعطاف‌پذیر به درون مری فرستاده می‌شود تا فشار ناشی از انقباضات عضله مری را اندازه‌گیری کند و به تعیین این‌که آیا اسفنکتر تحتانی مری (LES) به درستی کار می‌کند یا نه، کمک کند. 

چطور از تشدید ریفلاکس معده پیشگیری کنیم؟ 

با چند تغییر ساده در سبک زندگی و رژیم غذایی خود می‌توانیم به تسکین نشانه‌های ریفلاکس معده به مری کمک کنیم: 

• کاهش وزن (در صورت اضافه‌وزن داشتن) 
• سر تخت خود را را بالا ببریم. بیشتر افراد مبتلا به ریفلاکس معده، فقط دو تا سه ساعت پس از غذا خوردن دچار سوزش سردل می‌شوند، اما برخی افراد شب‌ها هم با سوزش سردل از خواب بیدار می‌شوند، اگر این اتفاق برای شما هم می‌افتد، می‌توانید قسمتی از تخت خواب خود را که سر روی آن قرار می‌گیرد، بالا ببرید به شکلی که سر و شانه‌ها بالاتر از معده قرار بگیرند. در این حالت ریفلاکس اسید کم‌تری را تجربه می‌کنید. 
• از غذاهایی که نشانه‌های شما را بدتر می‌کنند پرهیز کنید. در برخی افراد، این غذاها شامل قهوه، شکلات، نعناع و غذاهای چرب می‌شوند. 
• اگر سیگار می‌کشید، سیگار را ترک کنید. بزاق به خنثی کردن اسیدِ ریفلاکس کمک می‌کند و سیگار کشیدن میزان بزاق را کم می‌کند. ضمن این‌که سیگار کشیدن فشار را در اسفنکتر تحتانی مری کم می‌کند، سرفه را تحریک می‌کند و سبب بروز دوره‌های مکرر ریفلاکس اسید به مری می‌شود. ترک سیگار افزون بر بسیاری از مزایای دیگر، می‌تواند نشانه‌های ریفلاکس خفیف را کم کند یا از بین ببرد. 
• دراز کشیدن با شکم پر می‌تواند ریفلاکس را بدتر کند. در نتیجه بهتر است سعی کنید از دو تا سه ساعت پیش از خواب از خوردن وعده‌های غذایی پرهیز کنید. 
• لباس‌های تنگ نپوشید تا ناحیه معده تحت فشار قرار نگیرد. 

درمان ریفلاکس معده 

چند نوع اصلی از داروها به کاهش نشانه‌های ریفلاکس کمک می‌کنند که رایج‌ترین آن‌ها آنتی‌اسیدها، مسدودکننده‌های گیرنده هیستامین و مهارکننده‌های پمپ پروتون هستند. همه این داروها با کم یا مسدودکردن تولید اسید معده عمل می‌کنند، اما هر کدام به روشی متفاوت این کار را انجام می‌دهند. 

• برای نشانه‌های خفیف، آنتی‌اسیدها مناسبند، البته مدت اثربخشی آن‌ها کوتاه است. مسدودکننده‌های گیرنده هیستامین قوی‌تر از آنتی‌اسیدها هستند و اثر آن‌ها ماندگاری بیشتری دارد. 
• برای نشانه‌های مکرر و شدیدتر و عوارض مربوط به ریفلاکس معده به مری، مهارکننده‌های پمپ پروتون موثرترین داروها هستند. برای تهیه بعضی از این داروها نیازی به نسخه نیست. 

عوامل خطر ریفلاکس معده 

برخی شرایط خطر ابتلا به بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) را در افراد بیشتر می‌کنند، از جمله: 

• چاقی: افرادی که چاق هستند یا اضافه‌وزن دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به GERD قرار دارند. دلیل این موضوع کامل مشخص نیست، اما تا اندازه‌ای به افزایش فشار در ناحیه شکم مربوط است. 
• بارداری: بسیاری از زنان در دوران بارداری ریفلاکس اسید معده را تجربه می‌کنند که معمولا پس از زایمان برطرف می‌شود. 
• فتق‌هیاتال (hiatus hernia): فتق هیاتال زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از معده از راه دیافراگم (عضله‌ای گنبدی شکل که حفره قفسه سینه را از حفره شکمی جدا می‌کند) به داخل قفسه سینه حرکت می‌کند. 
• سبک زندگی و برخی داروها: مصرف برخی داروها و غذاها (غذاهای چرب، شکلات و نعناع)، مصرف کافئین و الکل و همین‌طور سیگار کشیدن همگی می‌توانند به بروز ریفلاکس اسید معده و GERD منجر شوند. 

آیا ریفلاکس معده خطرناک است؟ 

بیشتر افراد مبتلا به ریفلاکس، به‌ویژه اگر تحت درمان قرار بگیرند، دچار عوارض جدی نخواهند شد. با این وجود، گاهی ممکن است عوارضی جدی در افراد مبتلا پیش آید. 

• ازوفاژیت (التهاب مری): این شرایط زمانی پیش می‌آید که پوشش مری در اثر قرار گرفتن در معرض اسید معده آسیب ببیند. در این شرایط ممکن است، فرسایش یا زخم در مری یا خون‌ریزی به‌وجود آید. خونریزی ناشی از زخم همیشه قابل‌مشاهده نیست، اما با آزمایش مدفوع قابل‌تشخیص است. 
• تنگی مری: آسیب ناشی از اسید می‌تواند سبب زخم و باریک شدن مری شود. انسداد جزئی (سفتی) در مری می‌تواند سبب گیر کردن غذا یا قرص‌ها در مری شود. 
• مشکلات ریه و گلو: اگر اسید معده به گلو برگردد، می‌تواند منجر به التهاب تارهای صوتی، گلودرد یا ایجاد صدای خشن شود. این اسید همچنین می‌تواند وارد ریه‌ها شده و منجر به ذات‌الریه یا نشانه‌های آسم شود. همچنین با گذشت زمان، اسید موجود در ریه‌ها می‌تواند منجر به آسیب همیشگی ریه شود. 
• مشکلات دندانی: دوره‌های مکرر ریفلاکس اسید می‌تواند به‌مرور زمان موجب فرسایش مینای دندان‌ها شود. 
• 

ریفلاکس معده و ورزش 

در برخی افراد، به ویژه ورزشکارانی که رژیم‌های شدید تناسب اندام دارند، گاهی برخی حرکات ورزشی می‌توانند منجر به عارضه جانبی ناخوشایندِ ریفلاکس اسید معده شوند. در ادامه به چند نکته برای ورزش کردن بدون احساسِ سوزش سردل اشاره کرده‌ایم. 

• تا دو ساعت پس از خوردن غذا ورزش نکنید. 
• از خوردن غذاهایی که احتمال بروز ریفلاکس را بیشتر می‌کنند، مانند نوشیدنی‌های کافئین‌دار و غذاهای تند یا چرب خودداری کنید. 
• داروهای تجویزشده توسط پزشک معالج برای ریفلاکس را طبق دستور مصرف کنید. 
• فعالیت‌های آرام‌تر مانند پیاده‌روی را که کمتر موجب ایجاد مشکل می‌شوند انتخاب کنید. 

ریفلاکس معده و سوزش سر دل 

سوزش سردل یکی از نشانه‌های کلاسیک ریفلاکس معده به مری است، اما همیشه به خاطر داشته باشید که درد قفسه سینه را جدی بگیرید، چون متاسفانه درد ناشی از سوزش سردل که یکی از نشانه‌های کلاسیک ریفلاکس است و درد ناشی از مشکلات قلبی کاملاً قابل‌تشخیص از یکدیگر نیستند. پس بهتر است هر نوع درد در قفسه سینه را توسط پزشک بررسی کنید. 

ارتباط ریفلاکس معده و سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) 

تحقیقات نشان داده که حدود ۷۹ درصد بیماران مبتلا به IBS، نشانه‌های بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) را دارند و حدود ۷۱ درصد بیمارانِ مبتلا به GERD نشانه‌های سندرم روده تحریک‌پذیر را گزارش می‌دهند. یک نظریه در این ارتباط پیشنهاد می‌کند که بین این دو بیماری در تعداد قابل‌توجهی از بیماران همپوشانی وجود دارد و نظریه دیگر مبنی بر اینست که نشانه‌هایی شبیه نشانه‌های IBS، در واقع بخشی از تظاهرات بالینیِ بیماری GERD در بیماران است. 

روزه‌داری در افراد مبتلا به ریفلاکس معده

برپایه مطالعات، روزه گرفتن در ماه رمضان می‌تواند به تسکین نشانه‌های GERD کمک کند. یک دلیلش اصلاح برخی رفتارها از جمله ترک سیگار و پرهیز از مصرف الکل (که از دلایل تشدیدکننده این بیماری به شمار می‌روند) در این دوران است. 

مطالعات محدودی که تا کنون انجام شده‌اند، نشان می‌دهند روزه گرفتن برای افراد مبتلا به GERD به طور کلی ایمن است. با این حال، این افراد باید پیش از روزه گرفتن با پزشک معالج خود مشورت کنند. در برخی شرایط، مصرف برخی داروها برای تسکین نشانه‌های ریفلاکس توصیه می‌شوند. 

ضمن آن‌که توصیه می‌شود، بیماران مبتلا به GERD در صورت تصمیم به روزه‌گرفتن نکات زیر را رعایت کنند. 

• محدود کردن مصرف غذاهای چرب، تند و فرآوری‌شده
• تقسیم کردن وعده افطار به وعده‌های کوچکتر
• مصرف میوه‌ها و سبزیجات تازه، به ویژه آن‌هایی که سرشار از فیبرند و پرهیز از مصرف میوه‌ها و سبزیجات اسیدی
• ترک سیگار
• پرهیز از از خوابیدن بلافاصله پس از وعده سحری یا افطار
• پرهیز از مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار

ازوفاژیت ناشی از ریفلاکس معده 

ازوفاژیت به معنای التهاب بافت پوشاننده مری است و می‌تواند موجب بلع سخت و دردناک و همین‌طور درد قفسه‌سینه شود. این شرایط می‌تواند به دلایل مختلف پیش آید که یکی از آن‌ها ریفلاکس اسید یا بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) است. در افراد مبتلا به GERD برگشت اسید به شکل مکرر و مداوم اتفاق می‌افتد که می‌تواند منجر به تورم و آسیب بافتی در مری منجر شود. به‌طور کلی با شناخت نشانه‌ها و نکات مهم این بیماری و اقدام برای درمانش، می‌توانیم گامی مهم در جهت بهبود کیفیت زندگی خود برداریم. 

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟ 

نشانه‌های زیر ممکن است نشان‌دهنده مشکل جدی‌تری باشند و در صورت مشاهده آن‌ها باید بلافاصله به پزشک مراجعه کنید: 

• در بلعیدن، مشکل یا درد داشته باشید (احساس کنید غذا در گلویتان گیر کرده) 
• اشت‌ها نداشته باشید و بدون هیچ دلیل مشخصی وزن کم کنید. 
• درد قفسه‌سینه داشته باشید. 
• احساس خفگی کنید. 
• در دستگاه گوارش خود نشانه خون‌ریزی مانند خون در استفراغ، استفراغ تیره رنگ یا مدفوع سیاه داشته باشید. 
• استفراغ مداوم داشته باشید. 
• در سنین بالاتر از شصت‌سال، درد معده جدیدی را تجربه کنید.