«ردپای گربهها» روی کتابهایی با قدمت چند قرن
نسخه اسلامی قرن سیزدهم با عنوان «شگفتیهای آفرینش» نیز گربه سیاهی را در متن نشان میدهد. در جهان اسلام، گربهها به دلیل پاکیزگی ستایش میشدند و پیامبر اسلام (ص) توصیه میکرد با آنها با مهربانی رفتار شود.
فرادید| در دهه ۱۴۷۰، یک نویسنده فلاندری صفحات با دقت طراحیشدهی یک نسخهی خطی تصویردار را برای خشک شدن بیرون گذاشت، ولی فردای آن روز متوجه شد گربهاش روی آنها پا گذاشته و رد پنجههای مرکبی روی پوست کاغذ باقی مانده است.
به گزارش فرادید، حالا بیش از ۵۰۰ سال بعد، آن صفحات نقشدار، محرک اصلی یک نمایشگاه در موزه هنر والتِرز بالتیمور هستند. این نمایشگاه با نام مناسب «پنجهها روی کاغذ پوستی» به بررسی نحوه تجلیل تصویرگران قرون وسطایی در اروپا، آسیا و جهان اسلامی از گربهها در حاشیه نسخههای خطی و فراتر از آن میپردازد.
نمایشگاه «پنجهها روی کاغذ پوستی» در موزه والتِرز
لینلی آن هِربِرت، متصدی کتابها و نسخههای خطی نادر موزه، گفته: «نسخه خطی فلاندری شگفتانگیز است زیرا لحظهای گذرا از رویارویی انسان و گربه را بیش از نیم هزاره پیش حفظ کرده است. چنین اشیایی توانایی پل زدن میان زمانها را دارند، زیرا برای هر کسی که گربه داشته باشد کاملاً قابلدرک است.» هربرت پس از مشاهده آن در مجموعه موزه والتِرز، شروع به فهرستکردن سایر حضورهای گربهها کرد تا به تعداد کافی آثار برای یک نمایشگاه برسد.
نسخهای خطی از قرن پانزدهم که ردهای آشکار یک گربه بازیگوش روی آن دیده میشود
هربرت آثار را از زوایای مختلف بررسی کرد تا بهتر بفهمد مردم چه احساسی نسبت به گربهها داشتند. این بررسی شامل منابع اصلی مانند شعر قرون وسطایی، داستانهای اخلاقی و پندآموز، ثبتِ نام حیوانات خانگی و بحث درباره گربهها در آثار دانشنامهای مانند ریشهشناسی ایزیدور سِویل از قرن هفتم و کتابهای جانورشناسی قرون وسطایی بود.
او از یافتههای خود شگفتزده شد. بسیاری از مردم قرون وسطایی به اندازه ما گربههای خود را دوست داشتند. اما دلیل نگهداشتن آنها در خانهها، کلیساها و کتابخانهها بیشتر عملی و برای کنترل جوندگان بود تا همراهی. مهارتهای آنها در شکار موش و موشصحرایی برای حفاظت از ذخایر غذا، کتابهای ارزشمند و منسوجات حیاتی بود و البته برای حفظ صاحبانشان از طاعون و دیگر بیماریهایی که توسط جوندگان منتقل میشدند. چون این هدف اصلی آنها در زندگی مردم بود، اغلب در حال شکار موش نشان داده شدهاند. هربرت توضیح میدهد: «اگرچه این هنوز کاری است که یک گربه خانگی امروزی هم ممکن است انجام دهد، اما زندگی و معیشت ما به موفقیت آنها وابسته نیست.»
جزئیات نسخه خطی قرون وسطایی
برای مخاطبان قرون وسطایی، تواناییهای شکار موشِ گربهها ارزش نمادین هم داشت. هربرت توضیح میدهد: «به دلیل مخفیکاری، توانایی دیدن در تاریکی و مهارتهای کشنده شکار، گربههایی که موش شکار میکنند نماد شیطان و نحوه بازی با روح گناهکاران و چگونگی گرفتار کردن آنها بودند.»
بسیاری از نویسندگان گربهها را در حال نواختن ساز نشان دادهاند، یکی از اختراعات بازیگوشانه و خیالی آنها که یادآور میمهای گربهای اینترنتی امروز است. هربرت میگوید حتی این تصاویر بهظاهر خندهدار برای بیننده قرون وسطایی «لایههای پیچیده و جدی» داشتهاند. آنها اهمیتِ داشتن یک جامعه منظم را با نشان دادن آشوبی که ممکن است در صورت برهم خوردن نظم طبیعی جهان رخ دهد، تقویت میکنند.
صفحهای از نسخه خطی قرون وسطایی
آثار دیگر در نمایشگاه، گربهها را در مکانهای شگفتانگیز نشان میدهند. به نقاشی ایتالیایی قرن پانزدهم، «مریم و مسیح با بچه گربه» نگاه کنید، جایی که بچه گربه پنجهاش را بلند کرده تا پنجههای کوچک خود را با انگشتان کوچک مسیح نوزاد مقایسه کند. این تصویر کنجکاوانه شاید از افسانهای کمتر شناختهشده درباره تولد مسیح الهام گرفته شده که در آن حضرت مریم دعا میکند که بتواند مسیح نوزاد را گرم نگه دارد و ناگهان گربهای وارد میشود تا کنار او بخوابد. مریم برای قدردانی، گربه را برکت میدهد و حرف اول نام خود «M» را بر پیشانی گربه میکشد و در نهایت، گربههای راهراه شکل متمایزشان را پیدا میکنند.
نمایشگاه «پنجهها روی کاغذ پوستی»
در همین حال، کتاب انجیل ارمنی قرن هفدهم به شکل عجیبی پر از تصویر گربههاست. یک نوشته نشان میدهد نسخه خطی به سفارش زنی به نام ناپات برای یادبود خود و خانوادهاش ساخته شده است. شاید این گربهها فرزندان پشمالوی محبوب آنها بودهاند؟
نسخه اسلامی قرن سیزدهم با عنوان «شگفتیهای آفرینش» نیز گربه سیاهی را در متن نشان میدهد. در جهان اسلام، گربهها به دلیل پاکیزگی ستایش میشدند و پیامبر اسلام (ص) توصیه میکرد با آنها با مهربانی رفتار شود. بسیاری از فرمانروایان اسلامی تا حد زیادی برای مراقبت از گربهها تلاش میکردند، از جمله مملوک سلطان الظاهر بایبارس قرن سیزدهم که «باغهای گربه» ایجاد کرد تا غذا و پناهگاه برایشان فراهم کند.
بازدیدکنندگان گربهای از موزه والتِرز
مترجم: زهرا ذوالقدر
