نقد و بررسی انیمیشن In Your Dreams | رویای از دست رفته

روزگاری نه‌‌ چندان دور، انیمیشن‌های پیکسار مرزهای تخیل را درمی‌نوردیدند و برای نسلی از مخاطبان، رویا می‌ساختند. اما گویی دوران طلایی خلاقیت بی‌بدیل، جای خود را به تکرار و تقلید داده است. انیمیشن In Your Dreams تازه‌ترین اثری است که با ادعای پیمودن راه پیکسار، نه تنها در دستیابی به آن جایگاه ناکام مانده، بلکه تصویری کم‌رمق و ناامیدکننده از آینده‌ی این سبک روایی ارائه می‌دهد.

این انیمیشن، که داستان خواهر و برادری را روایت می‌کند که برای نجات زندگی والدینشان به دنیای رویاها سفر می‌کنند، بیش از آنکه قصه‌ای نو و گیرا باشد، پژواکی رنگ‌باخته از آثار پیشین است. در این نقد، به بررسی عمیق‌تر این اثر و چرایی ناکامی آن در برآورده کردن انتظارات، حتی انتظارات اولیه‌ی خود، خواهیم پرداخت.

ورود به دنیای رویاها

داستان In Your Dreams بر پایه‌ی یک پیش‌فرض آشنا بنا شده است: دو کودک، استیوی و الیوت، با امیدی واهی راهی سرزمین رویاها می‌شوند تا سندمن را یافته و آرزوی نجات خانواده‌شان را از او بخواهند. این کلیشه‌ی روایی، که در تاریخ سینمای کودک بارها و بارها مورد استفاده قرار گرفته، خود به تنهایی خطری برای خلق اثری متمایز محسوب می‌شود. اما آنچه وضعیت را وخیم‌تر می‌کند، نه صرف وجود این کلیشه، بلکه ناتوانی فیلم در پردازش نوآورانه‌ی آن است. In Your Dreams نه تنها در روایت، بلکه در تمام ارکان بصری و هنری خود، به شدت به الگوهای پیکسار اقتباس کرده است؛ اقتباسی که بیش از حد به نظر می‌رسد و از درک عمیق‌تر روحِ آثار پیکسار عاجز است.

افول پیکسار؛ از رویاسازی تا مضمون‌زدگی

پیکسار زمانی تنها یک استودیو نبود؛ نمادی از اوج خلاقیت در انیمیشن بود. آثاری چون Up و Inside Out تنها فیلم نبودند، بلکه تجربیات عمیق فرهنگی و احساسی بودند که مرزهای روایتگری را جابه‌جا می‌کردند. اما پسا همه‌گیری کووید ۱۹، و شاید حتی قبل از آن، نشانه‌هایی از خستگی خلاقانه در این استودیو نمایان شد.

پروژه‌هایی مانند «الیو» نشان دادند که دیگر آن طراوت و جسارت همیشگی در ایده‌ها و اجرا وجود ندارد. مهم‌تر از آن، شاهد گرایشی به مضمون‌زدگی هستیم؛ جایی که مفاهیم پیچیده و گاه نامناسب برای مخاطب کودک (مانند ایدئولوژی‌های سیاسی یا اجتماعی خاص) به شکلی گل‌درشت وارد داستان‌ها می‌شوند و از عمق و اصالت اثر می‌کاهند. این تغییر رویکرد، In Your Dreams را نیز تحت تاثیر قرار داده، به طوری که این فیلم نیز تلاش دارد تا با اتخاذ ظاهری و روایی پیکساری، همان مسیر را طی کند، اما در عمل، نه تنها نتوانسته آن اصالت را بازآفرینی کند، بلکه در دام تکرار و سطحی‌نگری افتاده است؛ هم در داستان و هم در جلوه‌های بصری و گرافیک اثر.

آرت استایلی بی‌هویت و بی‌روح

اولین جرقه‌ی ارتباط با هر انیمیشنی، نه از طریق دیالوگ‌ها، بلکه از مسیر آرت استایل آن زده می‌شود؛ مجموعه‌ای غنی و درهم‌تنیده از طراحی شخصیت‌ها، چینش رنگ‌ها، بازی نور و سایه، معماری جهان داستان و تمامی جزئیات بصری که تار و پود هویت آن اثر را می‌سازند. اما در In Your Dreams، این اولین برخورد، به جای خلق شگفتی، حس آشناییِ ناخوشایندی را القا می‌کند؛ گویی در موزه‌ای قدم گذاشته‌ایم که تنها آثار کپی شده و بی‌روح در آن به نمایش درآمده‌اند. ضعف آشکار فیلم، درست از همین نقطه آغاز می‌شود. طراحی شخصیت‌ها نه تنها فاقد خلاقیت و آن امضای منحصر به فردی است که بتواند در ذهن مخاطب ماندگار شود، بلکه به طرز محسوسی در دام تقلیدی کورکورانه گرفتار شده است.

یعنی تصور کنید طراحان به جای استفاده از خلاقیت و خلق موجوداتی که بازتابی از روح داستان باشند، به آرشیو آثار پیکسار هجوم برده و رویکرد نرم، دوستانه و تا حدی واقع‌گرایانه‌ی این استودیو را با وسواس یک کپی‌کار ماهر، بازتولید کرده‌اند. این تقلید، تنها به ظاهر محدود نمی‌شود؛ بلکه در تار و پود فرم بدن و صورت شخصیت‌ها، در دامنه‌ی اغراق‌شده‌ی حرکاتشان، در تلاش بی‌ثمرشان برای ابراز احساسات و حتی در ظرافت خطوطی که به جای جان بخشیدن، به آن‌ها حالتی مصنوعی و بی‌روح داده‌اند، به وضوح قابل مشاهده است.

نتیجه‌ی این رویکرد، خلق کاراکترهایی است که نه تنها قادر به جلب همدلی و همراهی مخاطب نیستند، بلکه حسی غریب از بیگانگی و نارضایتی را تشدید می‌کنند. گویی این شخصیت‌ها، عروسک‌هایی متحرک‌اند که لباسی ناآشنا بر تن دارند و در دنیایی که متعلق به آن‌ها نیست، سرگردانند. In Your Dreams با این رویکردِ از پیش بازنده، از همان قاب اول، مخاطب را در آستانه‌ی ناامیدی قرار می‌دهد و او را از دنیای فانتزی فیلم، به دنیای واقعی تکرار بازمی‌گرداند. در واقع، In Your Dreams با این رویکرد، از همان ابتدا، مخاطب را از خود بیگانه می‌سازد و پس می‌زند.

چه فیلمنامه‌ای؟ چه داستانی؟

در تار و پود هر اثر سینمایی ماندگار، به‌ ویژه انیمیشن‌هایی که قصد دارند با مخاطب خود ارتباطی عمیق برقرار کنند، یک فیلمنامه‌ی مستحکم و یک قوس داستانی که شخصیت‌ها را در سفری پرفراز و نشیب همراهی کند، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. متأسفانه، In Your Dreams از هر دوی این ستون‌های فقرات روایی، به شکلی دلخراش، محروم است.

فیلمنامه‌ی اثر، در سطحی‌ترین لایه‌های خود گرفتار آمده و فاقد آن خلاقیت و ظرافتی است که بتواند مخاطب را مجذوب خود کند. داستان فیلم، همان‌طور که پیش‌تر نیز به آن اشاره شد، در گرداب کلیشه‌ها دست و پا می‌زند. طرح ورود خواهر و برادر به دنیای رویاها، پتانسیل بالایی برای خلق موقعیت‌های غافلگیر کننده و کشف لایه‌های عمیق‌تر شخصیت‌ها داشت، اما فیلمنامه‌نویسان ترجیح داده‌اند تا به امن‌ترین و قابل پیش‌بینی‌ترین مسیر ممکن تن دهند.

خبری از پیچش داستانی جسورانه که بتواند تصورات مخاطب را به چالش بکشد نیست؛ هیچ نقطه‌ی عطفی وجود ندارد که مخاطب را از جای خود میخکوب کند و او را وادار به بازنگری در برداشت‌هایش نماید. در نتیجه، نقطه‌ی اوج فیلم، نه تنها تاثیرگذار نیست، بلکه به طرز ناامیدکننده‌ای کم‌رمق و قابل پیش‌بینی از آب درمی‌آید، گویی فیلم در آخرین لحظات نیز از ریسک کردن و خلق یک پایان‌بندی به‌یادماندنی عاجز مانده است. رابطه‌ی خواهر و برادری، که می‌توانست به مثابه یک جنبه‌ی دراماتیک قدرتمند، پیش‌برنده‌ی داستان و منبع اصلی تنش و کشمکش باشد، تنها به شکلی سطحی و ابتدایی به تصویر کشیده شده است. عمق لازم برای پرداختن به پیچیدگی‌های این رابطه کاملاً نادیده گرفته شده است.

شخصیت‌ها به ندرت با موانع روایی واقعی و چالش‌برانگیزی روبرو می‌شوند که بتوانند آن‌ها را مجبور به رشد و تغییر کنند. هدف‌گذاری شخصیت‌ها، چه در سطح فردی و چه در سطح جمعی، فاقد آن درگیری عاطفی و آن حس فوریت لازم است. حتی مشخص نمی‌شود که دقیقاً ریشه‌ی مشکلات کاراکتر پدر و مادر چیست. مخاطب هیچ‌گاه دلیل محکمی برای اهمیت اهداف کاراکترها پیدا نمی‌کند و در نتیجه، قادر به برقراری همذات‌پنداری با شخصیت‌ها و درگیر شدن با سرنوشت آن‌ها نیست. این فقدان عمق و تعلیق، فیلم را در سطحی‌ترین لایه نگه می‌دارد و از ایجاد کشش روایی که لازمه‌ی جذب مخاطب در طول فیلم است، باز می‌دارد.

خبری از منطق روایی نیست

یکی از جنبه‌های کلیدی در خلق دنیای فانتزی، جهان‌سازی منسجم و منطقی است. حتی در دنیای رویاها نیز باید قوانینی (هرچند جادویی) حاکم باشد تا مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند. In Your Dreams در این زمینه نیز لنگ می‌زند. منطق جهان‌سازی در اثر به شدت متزلزل است و مخاطب در درک قواعد حاکم بر دنیای رویاها و چگونگی تعامل شخصیت‌ها با آن دچار سردرگمی می‌شود. این عدم انسجام، که از فیلمنامه‌ی ناپخته نشأت می‌گیرد، باعث می‌شود تا حتی سکانس‌های به ظاهر پر زرق و برق نیز نتوانند تاثیرگذاری لازم را داشته باشند.

انیمیشن In Your Dreams با وجود تلاش برای تقلید از فرمول‌های موفق، فاقد دلیل وجودی مشخص است. این فیلم نه می‌تواند پیام جدیدی را منتقل کند، نه شخصیت‌های به‌ یاد ماندنی خلق کند و نه تجربه‌ی بصری یا احساسی منحصر به فردی ارائه دهد. صداپیشگان نیز عملکردی درخشان ندارند و نتوانسته‌اند به شخصیت‌های بی‌جان، زندگی ببخشند. ایده‌ی اصلی، تکراری است و اجرا، ضعیف. این تقلید کورکورانه از Inside Out و سایر آثار پیکسار، در نهایت به شکستی کامل در خلق اثری اصیل و تاثیرگذار منجر شده است.

وقتی رویاها رنگ کابوس می‌گیرند

انیمیشن In Your Dreams نمونه‌ای تاسف‌بار از تلاش برای موفقیت از طریق تقلید است. این فیلم نه تنها نتوانسته با تقلید به استانداردهای پیکسار نزدیک شود، بلکه حتی در مقایسه با آثار ضعیف‌تر خود آن استودیو نیز حرفی برای گفتن ندارد. حیف وقتی که صرف تماشای این اثر می‌شود؛ اثری که نه خلاقیت دارد، نه نوآوری، نه اصالت و نه حتی توانایی درگیر کردن مخاطب.

منبع: گیمفا