عکس| «عمارت مسعودیه» توسط مرد تخریب‌گر بناهای تاریخی ساخته شد/ گنجینه معماری قاجار در تهران

تهران در دوره قاجار شاهد شکل‌گیری بناهایی بود که تلفیقی از هنر ایرانی و اروپایی را به نمایش می‌گذاشتند. در میان این آثار، عمارت مسعودیه به دستور مسعود میرزا، ملقب به ظل‌السلطان در سال ۱۲۹۵ هجری قمری ساخته شد؛ شخصیتی که از او به‌عنوان تخریب‌گر برخی بناهای تاریخی نیز یاد می‌شود.

باغ عمارت مسعودیه یکی از زیباترین بناهای تاریخی شهر تهران با مساحتی بیش از ۱۵ هزار و ۶۰۰ مترمربع در زمینی به مساحت تقریبی چهار هزار مترمربع در میدان بهارستان خیابان اکباتان واقع شده است. این خانه متعلق به یکی از فرزندان ناصرالدین‌شاه به نام ظل‌السلطان ملقب به مسعود میرزا حاکم اصفهان بود که توسط استاد شعبان معمار باشی ساخته شده است.

این عمارت یادگاری از دوران قاجار و نمادی از تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوران محسوب می‌شود که در طول سال‌های عمر خود شاهد رویدادهای تاریخی مهمی بوده است. در جریان جنبش مشروطه با توجه به نزدیکی آن به میدان بهارستان و اختلاف ظل‌السلطان با برادرش مظفرالدین‌شاه و فرزند او، یکی از پایگاه‌های مشروطه‌خواهان و مخالفان محمدعلی شاه بود.

در سال ۱۲۸۷ در نزدیکی این عمارت بمبی دست‌ساز زیر کالسکه محمدعلی‌شاه منفجر شد که بهانه لازم را برای به توپ بستن مجلس دست او داد. پس از واقعه بهارستان، عمارت مسعودیه نیز به همراه خانه ظهیرالدوله و سایر مشروطه خواهان به رگبار بسته شد.

تاسیس نخستین کتابخانه و موزه ملی ایران در عمارت مسعودیه

بنای بسیاری از ساختمان‌های فرهنگی کشور در عمارت مسعودیه گذاشته شد. نخستین کتابخانه و موزه ملی ایران جایی در گوشه این عمارت برپا شدند. انجمن معارف در سال‌ ۱۳۰۴ در یکی از اتاق‌های این عمارت نخستین کتاب خانه رسمی کشور را که پایه اصلی و اولیه کتابخانه ملی بود را تاسیس کرد. چند سال بعد نیز یکی دیگر از اتاق‌های آن به عتیقه‌های باستانی که از گوشه و کنار ایران به دست آمده بود اختصاص یافت و در حقیقت نخستین موزه ایران در آن پایه‌گذاری شد. اشیای عتیقه در سال ۱۳۱۸ از این مکان به موزه ملی منتقل شد.

از عمارت مسعودیه در سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ برای مدت کوتاهی به عنوان دانشکده افسری استفاده شده است. همچنین در سال ۱۳۴۵ با تفکیک وزارت آموزش و پرورش از فرهنگ و هنر، عمارت مسعودیه به وزارت آموزش و پرورش سپرده و نخستین وزارتخانه آموزش و پرورش در آنجا مستقر شد.

هیات وزیران در جلسه ۱۰ اسفند سال ۱۳۷۶ بنابه پیشنهاد وزارت آموزش و پرورش و با استفاده از ماده ۱۱۴ قانون محاسبات عمومی کشور مصوب سال ۱۳۶۲، حق استفاده از عرصه و اعیان ساختمان قدیمی وزارت آموزش و پرورش واقع در خیابان اکباتان به سازمان میراث فرهنگی کشور واگذار شد. این مصوبه براساس توافق وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی (که سازمان میراث فرهنگی وابسته به آن بود) و وزارت آموزش و پرورش صورت گرفت.

ثبت ملی عمارت مسعودیه

پس از انجام نقشه‌برداری و تهیه مدارک لازم باغ عمارت مسعودیه به شماره ۲۱۹۰، در ۲۷ دی سال ۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و حریم و ضوابط آن در بهمن سال ۱۳۷۷ تعیین، تصویب و به مراجع قانونی اعلام شد.

این عمارت در سال ۱۳۸۹ به شرکت سرمایه‌گذاری عظام واگذار شد تا با حفظ اصالت تاریخی آن به عنوان یک مجموعه فرهنگی و گردشگری مورد بهره‌برداری قرار گیرد. امروزه، این عمارت یکی از جاذبه‌های تاریخی تهران محسوب می‌شود که هنر گچ‌بری، کاشی‌کاری و نقاشی دیواری آن شکوه معماری قاجار را نشان می‌دهد.

تهران، پایتخت ایران در دوران قاجار شاهد اوج شکوفایی معماری ایرانی بود. بناهایی که با ظرافت و شکوه، تلفیقی از هنر ایرانی و اروپایی را به نمایش می‌گذاشتند. از کاخ‌های مجلل گرفته تا مساجد باشکوه و خانه‌های اعیانی، هر کدام به عنوان جاهای دیدنی تهران داستانی از تاریخ و فرهنگ این دوره پرفراز و نشیب را روایت می‌کنند. در میان این آثار ارزشمند، عمارت مسعودیه با معماری منحصر به فرد مانند نگینی در وسط شهر خودنمایی و توجه هر رهگذر و گردشگری را به خود جلب می‌کند.

عمارت مسعودیه شکوه معماری قاجار

عمارت مسعودیه با معماری ایرانی و اروپایی ساختار منحصر به فردی از فضاهای باز و بسته دارد. پس از عبور از سردر، وارد فضای هشتی می‌شوید که مهمترین بخش در معماری ایرانی نام دارد. معماری این عمارت با تزیینات چوبی و گچ‌بری‌های هنرمندانه شناخته می‌شود. چوب در این مجموعه بیشتر به‌عنوان عنصری تزیینی در سقف‌های طبقات اول، درها و پنجره‌های ارسی بکار رفته است. ارسی‌های مزین به شیشه‌های رنگی و قاب‌های چوبی چنار و تبریزی، فضایی زیبا ایجاد کرده‌اند که از ویژگی‌های شاخص معماری قاجاری محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، گچ‌بری‌های عمارت مسعودیه در تهران در فضاهای داخلی و در نمای خارجی حضوری پررنگ دارد. در نمای بیرونی، قاب‌ها و حاشیه‌های گچ‌بری‌شده برخی سطوح را پوشانده‌اند، در حالی که در داخل عمارت به‌ویژه در زیرزمین مشیرالملکی، سقف‌ها و سرستون‌ها با نقش‌های برجسته و تزیینات برگ کنگری مزین شده‌ است.

منبع: ایرنا