راز پیدایش کوه‌های باستانی آسیای مرکزی فاش شد

پژوهشگران دانشگاه آدلاید با تحلیل صدها مدل زمین‌شناسی، پرده از یک راز شگفت‌انگیز برداشتند: نیروهای شکل‌دهنده کوه‌های عظیم و باستانی آسیای مرکزی، برخلاف باورهای پیشین، ریشه در اقیانوس دورافتاده و ناپدیدشده‌ای به نام «تتیس» دارند. این یافته، درک ما را از تاریخ زمین‌شناسی قاره‌ها دگرگون می‌کند.

 به نقل از وبگاه سای‌تِک‌دِیلی، پژوهش جدیدی نشان می‌دهد اقیانوس باستانی و ناپدیدشده‌ای به نام تتیس که روزگاری بین قاره‌های زمین واقع بود، نقشی شگفت‌انگیز در شکل‌گیری کوه‌های مرتفع آسیای مرکزی داشته است.

زمین‌شناسان دانشگاه آدلاید استرالیا به یافته‌های تازه‌ای رسیده‌اند: نیروهایی که در عصر دایناسورها به شکل‌گیری آسیای مرکزی کمک کردند، احتمالاً منشأیی بسیار دور از این منطقه داشته‌اند. به نظر می‌رسد اقیانوس کهن تتیس عامل تأثیرگذار و غیرمنتظره‌ای در پیدایش و فرسایش کوه‌های این قاره در دوره کرتاسه بوده است.

این گروه پژوهشی به جای تکیه بر یک مجموعه داده واحد، صدها مدل تاریخچه حرارتی را که در طول سه دهه پژوهش در آسیای مرکزی منتشر شده بودند، با هم ترکیب کردند. آن‌ها با یکپارچه‌سازی این حجم عظیم داده، توانستند الگوهای زمین‌شناختی بلندمدتی را شناسایی کنند که در مطالعات پراکنده قبلی قابل تشخیص نبود.

بازنگری در نظریه‌های پیشین

تا پیش از این، توپوگرافی خشن آسیای مرکزی عموماً حاصل برهمکنش حرکات زمین‌ساختی (تکتونیک)، تغییرات اقلیمی و فرآیندهای عمق گوشته زمین در ۲۵۰ میلیون سال گذشته دانسته می‌شد. اما این پژوهش جدید نشان می‌دهد که این تصویر احتمالاً ناقص است و به‌ویژه نقش آب‌وهوا و فعالیت‌های گوشته باید بازبینی شود.

دکتر سَم بون (Sam Boone)، پژوهشگر ارشد این مطالعه می‌گوید: دریافتیم که تغییرات اقلیمی و فرآیندهای گوشته تأثیر کمی بر چشم‌انداز آسیای مرکزی داشته‌اند؛ منطقه‌ای که بخش عمده ۲۵۰ میلیون سال گذشته در شرایط آب‌وهوایی خشک باقی مانده است. در عوض، دینامیک اقیانوس دوردست تتیس را می‌توان مستقیماً با دوره‌های کوتاه‌مدت کوه‌زایی در آسیای مرکزی مرتبط دانست.

اقیانوس تتیس در آن زمان میان خشکی‌های بزرگ گسترده شده بود و نقشی محوری در حرکت صفحات زمین‌ساختی ایفا می‌کرد. بسته‌شدن تدریجی این اقیانوس در دوران میانه‌زیستی و نوزیستی (۲۵۰ میلیون سال گذشته)، تغییرات زمین‌ساختی را کلید زد که در سراسر اوراسیا طنین‌انداز شد. امروزه فقط دریای مدیترانه بازمانده این اقیانوس عظیم است، اما به نظر می‌رسد تأثیر آن در کوه‌های باستانی آسیای مرکزی حفظ شده است.

کوه‌زایی پیش از هیمالیا

استین گلوری (Stijn Glorie)، استاد دانشگاه آدلاید و از نویسندگان این مقاله می‌افزاید: شکل‌گیری نهایی کوه‌های امروزی آسیای مرکزی عمدتاً حاصل برخورد صفحه هند به اوراسیا است، اما حتی در دوره کرتاسه و هم‌زمان با زندگی دایناسورها نیز یک منظره کوهستانی مشابه منطقه حوضه و رشته‌کوه در غرب آمریکا وجود داشته است. به نظر می‌رسد گسترش صفحه‌ای در ناحیه تتیس، که به دلیل فرورانش پوسته اقیانوسی رخ داده، باعث فعال‌سازی دوباره گسل‌های قدیمی و تشکیل یک سری رشته‌کوه‌های موازی در آسیای مرکزی شده است؛ این مناطق هزاران کیلومتر با منطقه برخورد هیمالیا فاصله دارند.

کاربرد این روش در سایر نقاط جهان

پروفسور گلوری تأکید می‌کند که می‌توان از همین روش برای رمزگشایی از تاریخ زمین‌شناختی سایر نقاط جهان نیز استفاده کرد. وی می‌گوید: بسیاری از نقاط کره زمین هستند که محرک‌ها و زمان دقیق کوه‌زایی یا گسل‌خوردگی در آن‌ها به خوبی درک نشده است.

گلوری مثال می‌زند: تاریخ جدا شدن استرالیا از قطب جنوب تا حدی معماست. استرالیا حدود ۸۰ میلیون سال پیش جدا شد، اما هیچ نشانه واضحی از این رویداد در سابقه تاریخ حرارتی مرزهای بین صفحات زمین‌ساختی صفحه قطب جنوب یا استرالیا ثبت نشده است. در عوض، این سوابق، تاریخچه‌های سرد شدن بسیار قدیمی‌تری را نشان می‌دهند. ما در حال به کارگیری همان رویکردی هستیم که در آسیای مرکزی استفاده کردیم تا به درک بهتری از جدایش استرالیا و قطب جنوب دست پیدا کنیم.

منبع: ایرنا